Αρχική Προτεινόμενα Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου στη Σύρο

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου στη Σύρο

Από

4 Ιουλίου, 2026 12:14 μμ

Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου στη Σύρο

Ιστορική αναδρομή

Του Κων. Τ. Καπούτσου

«[…] Διότι όπως πάσα πόλις και πάσα πολίχνη θεωρεί πρώτιστον καθήκον αυτής ν΄ανεγείρη το ηρώον των εν πολέμω πεσόντων τέκνων της, ούτω και πάσα ναυτική νήσος ή περιοχή οφείλει να στήση, περικαλλές και περίοπτον, το μνημείον του αφανούς αυτής ναύτου.Εις μνήμην εκείνων, οι οποίοι εύρον τον θάνατον κατά τον σκληρόν της θαλάσσης αγώνα και δια του θανάτου των εστερέωσαν την ναυτικήν δόξαν της μικράς γενετείρας των και της μεγάλης Ελληνικής πατρίδος […]».

« Ναυτικά Χρονικά», 15 Σεπτεμβρίου 1969, τεύχ. 823-582

Αναδημοσίευση «Θάρρος», 22 Σεπτεμβρίου 1969

«Αποπερατώθη η πλατεία του Αφανούς Ναύτου παρά την θέσιν Νησάκι[…]. Αποπερατωθείσης της πλατείας, απεφασίσθη η διενέργεια εράνου υπό συγκροτηθείσης Επιτροπής, προς συγκέντρωσιν της εκ δραχ. 1.000.000 δαπάνης κατασκευής του Μνημείου, δια του οποίου ο Δήμος εθεώρησε χρέος του να τιμήση τους απολεσθέντας συμπολίτας μας, αφανείς ήρωας του κύματος […]».

«Θάρρος», 23 Φεβρουαρίου 1970

«Η απότισις φόρου τιμής στους Συριανούς ναυτίλους, οι οποίοι απώλεσαν την ζωήν των κατά την πάλην των προς τα κύματα, δια της ανεγέρσεως Μνημείου του Αφανούς Ναύτου, απετέλεσεν ευσεβή πόθον της ναυτικωτάτης Ερμουπόλεως, από τριακονταετίας περίπου και πριν ή τοιαύτα μνημεία ανεγερθώσιν εις άλλας ναυτικάς πόλεις (Άνδρον, Χίον, Καρδάμυλα,Οινούσας, Χίου κλπ.)[…]».

«Θάρρος», 17 Μαρτίου 1969

«Πλατεία Τελωνείου. Διαμορφώθηκε μεταπολεμικά με επιχωματώσεις και κατεδάφιση των καρβουναποθηκών που υπήρχαν δίπλα στο Τελωνείο. Την πλατεία κοσμεί το Μνημείο του Αφανούς Ναύτη, έργο του γλύπτη Γιάννη Παππά· τοποθετήθηκε το 1974 και χρηματοδοτήθηκε από τους αδελφούς Ν. Γουλανδρή […].

Χριστίνα Αγριαντώνη – Αγγελική Φενερλή,«Ερμούπολη – Σύρος, Ιστορικό οδοιπορικό».

Δημοτική Επιχείρηση Κοινωφελούς Έργου Ερμούπολης

Ολκός. Γ΄έκδοση. Μάιος 2010

Το ηθικό χρέος ανέγερσης μνημείου για τους ναυτικούς που έχασαν τη ζωή τους στη θάλασσα ήταν θέμα συζήτησης μεταξύ επώνυμων και ανώνυμων Συριανών ήδη από τη δεκαετία του 1930, και ειδικότερα μετά από το πολύνεκρο ναυάγιο του φορτηγού πλοίου «Ακτή» της Ατμοπλοϊκής Εταιρείας «Κάσσος Α.Ε.» των Νικολάου και Μηνά Ρεθύμνη, Μιχαήλ Πνευματικού και Ευστάθιου Γιανναγά. Το «Ακτή», πλέοντας σε πυκνή ομίχλη, εμβολίστηκε από το υπερωκεάνειο «Laplata» τη νύκτα της 4ης προς 5η Δεκεμβρίου 1938 κοντά στο νησί Ουεσάν (Ouessant) της Γαλλίας και βυθίστηκε «εν διαστήματι ενός λεπτού», με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 16 από τα 32 μέλη του πληρώματος και η σύζυγος του Α΄μηχανικού, όλοι Συριανοί ( «Θάρρος», 9 Δεκεμβρίου 1938).

Κοινοποιήθηκε σαν πρόταση, για πρώτη φορά, από τον Συριανό ιστορικό Ανδρέα Θ. Δρακάκη λίγες ημέρες μετά την τραγωδία, σε άρθρο του στην εφημερίδα «Θάρρος» της 15ης Δεκεμβρίου 1938, με τίτλο «Επιβεβλημένον καθήκον», ενώ η εφημερίδα «Κυκλαδικόν Φως» (Μάιος 1980) αναφέρει ότι το θέμα του Μνημείου του Αφανούς Ναύτου ανέκυψε πολύ παλαιότερα, μετά από το ναυάγιο του πλοίου «Ελπίς» της Νέας Ελληνικής Ατμοπλοΐας, το οποίο χάθηκε αύτανδρο στον Εύξεινο Πόντο το 1905.

Ο Ανδρέας Θ. Δρακάκης έγραψε τότε στο «Θάρρος»:

«[…]Αντικρίζοντες τότε από της άκρης αυτής της Ερμουπόλεως του Αιγαίου μας τας μαρμαρυγάς, ελέγαμεν ότι δικαίωμα και καθήκον, υποχρέωσις και προνόμιον της Ερμουπόλεως ήτο και είναι να στήση εκεί ένα μνημείον μαρμάρινον συμβολίζον τον Έλληνα ναυτίλον του Εμπορικού μας στόλου τον οποίον κατέπιον οι Ωκεανοί.

Υποχρέωσις της πόλεως της ιδικής μας, η οποία εις τον υπερεκατονταετή βίο της ίσως έχει να αριθμήση τα περισσότερα θύματα, και προνόμιον δικό της, διότι πρώτη μεταξύ των πρώτων εκράτησε την σημαίαν την Ελληνικήν υπερήφανα και ψηλά.

[…]Εις το μνημείον αυτό οι μητέρες θα έχυναν τα δικαιολογημένα των δάκρυα, αι σύζυγοι θα εξεδήλωναν την απελπισίαν των και τας βραδυνάς ώρας, όταν θα εσυντρόφευεν τον μαρμάρινον ναύτην της θαλάσσης η αύρα, δειλά – δειλά θα έρριπτον κάπιο άνθος μικρόν, υπάρξεις άλλαι, των οποίων ίσως ο κρυφός πόνος να υπήρξεν εξ ίσου μεγάλος.

[…]Τα παιδιά όμως που εχάθησαν δεν τα θυμήθηκε κανείς όσο έπρεπε[…]. Ας τους στήσωμεν ημείς εδώ ένα σεμνόν και ωραίον μνημείον[…]ένα μνημείον το οποίον θα αποτελεί ευγνωμοσύνης εκδήλωσιν και τιμής τίτλον[...]».

Στο πάνδημο μνημόσυνο για τα δεκαεπτά θύματα του ναυαγίου του «Ακτή», που τελέστηκε στον Ιερό Ναό των Ταξιαρχών μερίμνη της Εθνικής Παγκυκλαδικής Ενώσεως Ναυτεργατών Ποντοπλοΐας, ο Γενικός Γραμματέας του Εργατικού Κέντρου Κυκλάδων Σωκράτης Καφετζόπουλος, είπε μεταξύ άλλων:

«[…]Η Πατρίς βαρυπενθούσα σας πλαισιώνει με τον φωτοστέφανον του μαρτυρίου και σας στεφανώνει με τον αμάραντον της δόξης στέφανον.

Ιδιαιτέρως η Σύρος μας ήτις πρωτοστατεί εις θυσίας τοιούτου είδους, βαρυπενθούσα δια πολλοστήν φοράν επί τη απωλεία πάλιν 17 πολυτίμων τέκνων της Σας απονέμει σήμερον Αγίων τιμάς και μελετά την ανέγερσιν Ηρώου εις μνήμην Σας δια να την καταστήση αιωνίαν και άληστον[…] («Θάρρος», 15 Δεκεμβρίου 1938).

Το θέμα του Μνημείου περιήλθε σε αφάνεια για πολλά χρόνια λόγω του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου, της Κατοχής και των συνεπειών τους, αλλά και των σοβαρότατων προβλημάτων που είχε να αντιμετωπίσει η Σύρος μεταπολεμικά, όπως η αποβιομηχάνιση, η ανεργία, η διεκδίκηση της Πλωτής Δεξαμενής, οι επιπτώσεις από τις αλλεπάλληλες κρίσεις της Ναυτιλίας κ.α.

Παρ’ όλα αυτά το χρέος προς τους ναυτικούς που χάθηκαν δεν ξεχάστηκε. Στο μέσον της δεκαετίας του 1960, με ενέργειες του τότε Δημάρχου Ερμουπόλεως Σταύρου Βαφία παραχωρήθηκε από το Υπουργείο Οικονομικών ο χώρος όπου βρίσκονταν τα ερείπια των Δημοσίων Αποθηκών Σμύριδας στην τοποθεσία «Νησάκι», τον οποίον ο Δήμος άρχισε να διαμορφώνει σε πλατεία με σχέδια του αρχιτέκτονα Μιχαήλ Τσιρώνη για την υποδοχή Μνημείου του Αφανούς Ναύτου («Θάρρος», 17 Μαρτίου 1969 και «Κυκλαδικόν Φως», Μάιος 1966).

Το 1965 εκτελέστηκε μέρος της διαμόρφωσης του χώρου, ο οποίος ήδη αναφερόταν ανεπίσημα ως « Πλατεία Αφανούς Ναύτου» (Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου. Πρακτικά Δημ. Συμβουλίων 1965, συν. αρ. 29 της 5-10-65), με την προοπτική το έργο να συνεχιστεί και τον επόμενο χρόνο, όμως οι εργασίες διακόπηκαν λόγω έλλειψης πιστώσεων («Θάρρος», 5 Απριλίου 1965 και 10 Απριλίου 1967).

Το 1967, μετά από αίτημα του Δημάρχου Ερμουπόλεως, το οποίο είχε ήδη διατυπωθεί κατά την επίσκεψη του Υπουργού της Προεδρίας της Κυβερνήσεως στη Σύρο το προηγούμενο έτος («Κυκλαδικόν Φως», Σεπτέμβριος 1966), ενεκρίθη από τον Υπουργό Δημοσίων Έργων πίστωση 150.000 δρχ. για την αποπεράτωση του έργου της διαμόρφωσης της πλατείας.

Στο σχετικό με το θέμα άρθρο του «Θάρρους» της 10ης Απριλίου 1967, αναφέρεται και η πρόθεση του Δημάρχου να εισηγηθεί στο Δημοτικό Συμβούλιο τη συγκρότηση ερανικής επιτροπής, με στόχο τη συγκέντρωση του απαιτούμενου ποσού για τη φιλοτέχνηση του Μνημείου.

Το 1969, μετά την ολοκλήρωση της πλατείας και τη φωταγώγησή της, το Δημοτικό Συμβούλιο, αποδεχόμενο εισήγηση του Δημάρχου, αποφάσισε τη διενέργεια εράνου μεταξύ των Συριανών ναυτικών («Θάρρος», 17 Μαρτίου 1969).

Παράλληλα, αποφασίστηκε και η προκήρυξη πανελλήνιου διαγωνισμού, οι όροι του οποίου εγκρίθηκαν από το Δημοτικό Συμβούλιο στη συνεδρίαση αρ. 16 της 5ης Ιουνίου του ιδίου έτους : «[…] το Συμβούλιον αποφασίζει και εγκρίνει τους παρά της Δημαρχικής Επιτροπής καταρτισθέντας όρους δια την κήρυξιν φιλοτεχνήσεως του μνημείου Αφανούς Ναύτου, η προώθησις της οποίας θέλει λάβει χώραν μόνον όταν θα υπάρξει οικονομική δυνατότης του Δήμου».(Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου. Πρακτικά Δημ. Συμβουλίου 5ης Ιουνίου 1969 και Δ.Α. Ερμούπολης/ Ιδιαίτερα 133 (Μήνυμα Δημάρχου).

Στις 29 Ιουνίου 1969, στο πλαίσιο του εορτασμού της Ναυτικής Εβδομάδος, στη συγκεκριμένη πλατεία και στην πλησίον θαλάσσια περιοχή πραγματοποιήθηκε τελετή απόδοσης τιμών στον Αφανή Ναύτη, με τέλεση Τρισαγίου και ρίψεις δάφνινων στεφάνων από τις Πολιτικές, Εκκλησιαστικές και Στρατιωτικές Αρχές του τόπου, με τη συμμετοχή της Φιλαρμονικής του Δήμου.

Ο Δήμαρχος Ερμουπόλεως Σταύρος Βαφίας, στο μήνυμα που απηύθηνε από τον εξώστη του νεότευκτου εντευκτηρίου του Ν.Ο.Σ., αφού αναφέρθηκε στο ρόλο της Σύρου και των Συριανών στην ανάπτυξη της Εμπορικής Ναυτιλίας, μεταξύ άλλων, τόνισε:

«[…]Υπήρξεν, όντως, Έπος ο αγών δια την κατάκτησιν των θαλασσών, υπό των Ελλήνων, διότι η θάλασσα είναι, βεβαίως, ποίησις, γοητεία και μαγεία, αλλά δεν παύει να είναι συγχρόνως ένα από τα αγριότερα και φοβερώτερα στοιχεία της φύσεως, η κατάκτησις του οποίου εστοίχισε χιλιάδες, εκατομμύρια, ίσως, ανθρώπινες ζωές[…].

[…]Εις τας μακραίωνας αυτάς εκατόμβας του κύματος, με τας οποίας είναι συνδεδεμένη η μοίρα της Ελλάδος, μεγάλη και σημαντική υπήρξε και της Σύρου η προσφορά εις ανθρωπίνους ψυχάς. Είναι μεγάλος ο αριθμός των Συριανών θυμάτων του κύματος[…]. Είναι πολλοί οι Συριανοί που τους εσκέπασε το αφρισμένο κύμα ασαβάνωτους, άψαλτους, αμοιρολόγητους, ακήδευτους και μόνο όταν ήρθε το κακό μήνυμα, ακούστηκαν των προσφιλών συγγενών των οι κοπετοί, οι θρήνοι και τα μοιρολόγια[…].

Η ιδέα να τιμηθή ο Συριανός Αφανής Ναύτης δια της ανεγέρσεως, προς τιμήν του,του προσήκοντος μνημείου, είναι παλαιά[…].Το χρέος αυτό της πόλεως επιθυμούσα να εκπληρώση η Δημοτική Αρχή Ερμουπόλεως, απέβλεψεν, απότινων ετών, εις την ανέγερσιν Μνημείου του Συριανού Αφανούς Ναύτου. Και ύστερα από επιμόνους προσπαθείας αρκετών ετών, κατέστη δυνατόν να διαρρυθμισθή ο γνωστός εις τους Συριανούς παλαιός χώρος, ο καλυπτόμενος από τα ερείπια των άλλοτε αποθηκών σμύριδος, εις την προ ημών προβαλλομένην σήμερον καλλιμάρμαρον πλατείαν[…]. Αποπερατωθείσης ήδη της πλατείας του Αφανούς Ναύτου, όπως επισήμως θα ονομασθή αύτη, το Δημοτικόν Συμβούλιον Ερμουπόλεως εγκαίρως επρονόησεν δι’ αποφάσεών του, αφ’ ενός μεν δια την προκήρυξιν πανελληνίου καλλιτεχνικού διαγωνισμού δια την υποβολήν ιδεών και προπλασμάτων ενός μεγαλοπρεπούς και ανταξίου προς την σημασίαν του Μνημείου του Συριανού Αφανούς Ναύτου, διαθέτοντος του Δήμου δια βραβεία δραχ. 50.000, αφ’ ετέρου δε δια την συγκρότησιν Επιτροπής, εγκριθείσης ήδη δια Β.Δ., προς συλλογήν δι’ εράνου του ποσού, το οποίον θα απαιτηθή δια την φιλοτέχνησιν του Μνημείου, και το οποίον ποσόν υπολογίζεται εις 1.000.000 περίπου δραχμάς[…]».

Ο Δήμαρχος Ερμουπόλεως, κατά τη διάρκεια της ομιλίας του, κήρυξε την έναρξη του εράνου, ο οποίος, όπως είπε «[…] θα διεξαχθή μεταξύ όλων των ναυτικών μας, από του ναυτόπαιδος μέχρι του πρώτου πλοιάρχου και του πρώτου μηχανικού και των εφοπλιστών μας, αλλά και μεταξύ όλων των κατοίκων της Σύρου, οι οποίοι είμαι βέβαιος ότι θα θεωρήσουν χρέος τιμής να συνεισφέρουν, κατά δύναμιν, δια την ταχείαν πραγματοποίησιν του ευσεβούς αυτού πόθου μας […]»( Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου. Δ.Α. Ερμούπολης /Ιδιαίτερα 133).

Πριν τη λήξη της τελετής διαβάστηκε ποίημα του απόδημου Συριανού Ευάγγελου Ασπιώτη, ένας στίχος του οποίου έχει ως εξής:

Σ΄αυτό το Βράχο που το φως Πολιτισμού

πανάρχαιου, περίλαμπρο ξανάφτει

Σύμβολο φωτεινό, τρανό, του Ελληνισμού

θα στήσουμε τον Αφανή μας Ναύτη. («Θάρρος», 16 Ιουνίου 1969)

Στην έκκληση της ερανικής επιτροπής, η οποία δημοσιεύεται στο σχετικό με την έναρξη του εράνου άρθρο του «Θάρρους» της 8ης Σεπτεμβρίου 1969, αναφέρεται μεταξύ άλλων:

«Από την ναυτικήν Σύρον, την κοιτίδα αυτήν εις την οποίαν εγαλουχήθη και ήρχισε τα πρώτα σταθερά της βήματα η Ελληνική Εμπορική Ναυτιλία, το σημερινόν θαύμα και καύχημα του Έθνους μας, απουσιάζει το Μνημείον – Σύμβολον αναγνωρίσεως και τιμής της θυσίας τόσων και τόσων ηρωικών μας ναυτικών μαρτύρων της θαλάσσης. Τόσων και τόσων ψυχών που χάθηκαν, είτε σε ειρηνικούς καιρούς, παλαίοντες με τα στοιχεία της θαλάσσης, είτε σε καιρούς εθνικών αγώνων, συμπολεμώντες και αυτοί, άξιοι μαχηταί και ήρωες, δια το μεγαλείον της Ελληνικής μας Πατρίδος.

Αυτό το κενόν, αυτήν την έλλειψιν, έρχεται ευτυχώς να αναπληρώση η αναληφθείσα υπό του Δήμου Ερμουπόλεως και ανταξία του πολιτισμού της, απόφασις ανεγέρσεως Μνημείου Αφανούς Ναυτικού της Σύρου. Προς τούτο, εις την ωραιοτέραν, την πλέον περίοπτον θέσιν του Λιμένος Σύρου, ητοιμάσθη ήδη υπό του Δήμου Ερμουπόλεως η θαυμασία ολομαρμαρίνη πλατεία εις το κέντρον της οποίας θα στηθή μεγαλοπρεπές και αντάξιον το Μνημείον αυτό το οποίον θα σμιλευθή από γλύπτην Έλληνα κατόπιν καλλιτεχνικού διαγωνισμού και υπό την εποπτείαν Επιτροπής εκ κορυφαίων καθηγητών των Καλών Τεχνών και άλλων προσωπικοτήτων, συγκροτηθείσης υπό του Υπουργείου Εσωτερικών[...]».

Η πλατεία στο Νησάκι, όπως είχε αρχικά διαμορφωθεί στο τέλος της δεκαετίας του 1960, για την υποδοχή του Μνημείου Αφανούς Ναύτου («Θάρρος», 8 Σεπτεμβρίου 1969).

Ο Δήμος Ερμουπόλεως, συνεισφέροντας πρώτος στον έρανο, είχε ήδη εγγράψει στον προϋπολογισμό του το ποσόν των 50.000 δρχ., καθώς και άλλες 50.000 δρχ. για τα βραβεία του καλλιτεχνικού διαγωνισμού που επρόκειτο να προκηρυχθεί. («Θάρρος», 17 Μαρτίου 1969 και Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου Δ.Α. Ερμούπολης/ Ιδιαίτερα 133. Μήνυμα Δημάρχου).

Μετά από παράκληση του Δημάρχου, ο Υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας έθεσε υπό την προστασία του τον έρανο («Θάρρος», 17 Μαρτίου 1969 και «Συριανή Πρόοδος», Σεπτέμβριος 1969), όμως τα αποτελέσματα δεν ήταν τα αναμενόμενα(«Κυκλαδικόν Φως», Μάιος 1980).

Ενδεικτικά αναφέρονται ορισμένες εισφορές:

Οι αδελφοί Νικόλαος και Μηνάς Ρεθύμνης προσέφεραν 30.000 δρχ. και από το Κεφάλαιο Ναυτικής Εκπαιδεύσεως, με απόφαση του Υ.Ε.Ν., διατέθηκαν 10.000 δρχ. («Θάρρος», 27 Οκτωβρίου 1969).

Οι εταιρείες «Πλειάδες » και «Syros Shipping Co. Ltd Λ.Μ. Βαλμάς και Υιός» συνεισέφεραν 150 και 200 λίρες Αγγλίας αντίστοιχα, καθώς και οι αδελφοί Ιωάννης και Αναστάσιος Βάτης και ο Γ. Γρέγος το ποσόν των 30.000 δρχ.(«Συριανή Πρόοδος», Ιανουάριος 1970,«Θάρρος», 3 Νοεμβρίου και 13 Οκτωβρίου 1969).

Στον έρανο συμμετείχαν με διάφορα ποσά και άλλες ναυτιλιακές εταιρείες και ιδιώτες καθώς και ο Σύνδεσμος των Συριανών Αθηνών και Πειραιώς, οι σπουδαστές της Δημοσίας Σχολής Πλοιάρχων, οι Βαθμοφόροι του Λιμενικού Σώματος, το προσωπικό του Λιμεναρχείου Σύρου κ.α. («Θάρρος», 15 Δεκεμβρίου 1969).

Συνολικά, συγκεντρώθηκαν 180.000 έως 200.000 δρχ., ποσόν το οποίο δεν επαρκούσε για την ανέγερση του Μνημείου(«Θάρρος»,28 Νοεμβρίου 1979 και 23 Φεβρουαρίου 1970).

Τον Οκτώβριο του 1969, οι αδελφοί Γουλανδρή, Ιωάννης, Αλέξανδρος και Λεωνίδας, οι οποίοι ήδη τον προηγούμενο μήνα είχαν εξαγοράσει το Νεώριον, εκπροσωπώντας τον Οίκο Γουλανδρή, συνεισέφεραν στον έρανο, αρχικά το ποσόν των 500.000 δρχ., και στη συνέχεια πρότειναν την κάλυψη όλου του αναγκαίου ποσού, με τον όρο να αναθέσουν οι ίδιοι τη φιλοτέχνηση του έργου στον καθηγητή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών Ιωάννη Παππά («Συριανή Πρόοδος», Οκτώβριος 1969, «Θάρρος», 6 Οκτωβρίου 1969 και 19 Ιανουαρίου 1970).

Στα πρακτικά της Συνεδρίασης του Δημοτικού Συμβουλίου αρ. 29 της 23ης Οκτωβρίου 1969, στο θέμα «Περί προκηρυχθέντος υπό του Δήμου Καλλιτεχνικού διαγωνισμού δια την φιλοτέχνησιν του Μνημείου του Αφανούς Ναύτου», στην εισηγητική έκθεση του Δημάρχου, μεταξύ άλλων αναφέρεται:

«[…]Εν τω μεταξύ κατά την πρόσφατον συνάντησίν μου μετά του κ. Ιωάννου Ν. Γουλανδρή, ούτος μοι εδήλωσεν ότι θα ήτο διατεθειμένος ίνα ο Οίκος αυτών προσφέρη ολόκληρον το εξ 1.000.000 δρ. ποσόν δια την φιλοτέχνησιν του μνημείου (δρχ. 800.000) και την κατασκευήν του βάθρου (δρχ. 200.000) ανατιθεμένης της φιλοτεχνήσεως του μνημείου εις τον καθηγητήν της Σχολής Καλών Τεχνών κ. Παππάν, όστις προσφάτως εφιλοτέχνησε τον ανδριάντα του Ελευθερίου Βενιζέλου και εις τον συμπολίτην μας αρχιτέκτονα κ. Βοκοτόπουλον, όστις εξεπόνησε την μελέτην της βάσεως του ανδριάντος τούτου.

Η γενναιόδωρος αύτη προσφορά των κ.κ. Υιών Ν. Γουλανδρή αποτελεί ασφαλώς μίαν χαρακτηριστικήν εκδήλωσιν του ενδιαφέροντος και των καλών διαθέσεών των έναντι της πόλεως και του Δήμου μας και μαρτυρεί την επιθυμίαν των να τιμήσουν τον αφανή Έλληνα ναυτικόν, προς τον οποίον, ως εκ του εφοπλιστικού επαγγέλματός των, είναι στενώς συνδεδεμένοι[…]».

Τα διαδικαστικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν στον διαγωνισμό μετά από την προσφορά των αδελφών Γουλανδρή — καθώς οι διεργασίες βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη, είχαν δηλωθεί συμμετοχές και είχαν γίνει δωρεές — διευθετήθηκαν έπειτα από συζητήσεις του Δημάρχου Σταύρου Βαφία με τους αρμόδιους Υπουργούς Εσωτερικών και Εμπορικής Ναυτιλίας, οι οποίοι πρότειναν την αποδοχή της πρότασης των αδελφών Γουλανδρή, όπως επίσης και τη διάθεση του ποσού εκ των δωρεών για τον εξωραϊσμό του χώρου γύρω από το Μνημείο (Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου. Πρακτικά Δημ . Συμβουλίων αρ.29, 23/10/ 1969 και αρ.32, 1/11/1969).

Ο καλλιτεχνικός διαγωνισμός που διεξήχθη τυπικά απέβη άκαρπος, καθώς κανένα από τα προπλάσματα που κατατέθηκαν δεν προκρίθηκε. Σύμφωνα με την κριτική επιτροπή, κανένα δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις και δεν ανταποκρινόταν στον σκοπό της προκήρυξης. Οι 50.000 δρχ. που είχαν διατεθεί από τον Δήμο Ερμουπόλεως για το πρώτο και δεύτερο βραβείο κατανεμήθηκαν υπό την μορφή τιμητικών διακρίσεων σε τέσσερις συμμετέχοντες καλλιτέχνες. Η πραγματική αιτία της απόφασης της κριτικής επιτροπής ήταν βέβαια η προαναφερθείσα πρόταση των αδελφών Γουλανδρή για την απευθείας ανάθεση του έργου στον εικαστικό της επιλογής τους («Θάρρος», 19 Ιανουαρίου 1970 και 1 Μαΐου 1974).

Οι δωρητές, ανέθεσαν την φιλοτέχνηση του μνημείου στον προαναφερόμενο καθηγητή, ενώ η μελέτη της κατασκευής του βάθρου και της διαμόρφωσης του χώρου ανατέθηκε στον Συριανής καταγωγής αρχιτέκτονα Παναγιώτη Βοκοτόπουλο. («Συριανή Πρόοδος», Νοέμβριος 1971 και«Θάρρος», 23 Φεβρουαρίου 1970 και1 Μαΐου 1974).

Το πρόπλασμα το οποίο δημιούργησε ο Ιωάννης Παππάς εγκρίθηκε από την αρμόδια καλλιτεχνική επιτροπή του Υπουργείου Εσωτερικών στα τέλη του 1971, η δαπάνη όμως για την υλοποίηση του μνημείου εκτιμήθηκε τελικά ότι, λόγω του όγκου του, θα ήταν πολύ μεγαλύτερη από αυτή που είχε υπολογισθεί.

Μετά την έγκριση του προπλάσματος δρομολογήθηκε εκ νέου η ανακατασκευή της πλατείας στο Νησάκι, η οποία είχε διαμορφωθεί για να δεχθεί άγαλμα και όχι «γλυπτικήν σύνθεσιν» («Θάρρος», 8 Νοεμβρίου 1971).

Από το τέλος του 1971 και έπειτα δεν υπάρχει στον τοπικό Τύπο καμία πληροφορία σχετικά με την εξέλιξη της κατασκευής του Μνημείου, μέχρι το 1974, οπότε στο φύλλο του «Θάρρους» της 1ης Μαΐου γίνεται εκτενής αναφορά στο ιστορικό της υπόθεσης και διατυπώνεται η απορία εάν τελικά θα γίνει το Μνημείο ή όχι.

Το άρθρο καταλήγει ως εξής:

«[…]Αναμένομεν μίαν απάντησιν, η οποία, νομίζομεν ότι επιβάλλεται να δοθή προς ενημέρωσιν των Ερμουπολιτών, δια τους οποίους η ανέγερσις του Μνημείου προς απότισιν φόρου τιμής προς τους συμπολίτας του-θύματα του κύματος, ουδέποτε έπαυσε να αποτελή ευλαβή πόθον».

Από την εγχάρακτη επιγραφή πάντως η οποία υπάρχει στη μαρμάρινη βάση του ορειχάλκινου τμήματος του Μνημείου συμπεραίνεται ότι ολοκληρώθηκε το 1972 (ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΠΑΣ 1972).

Η εγχάρακτη επιγραφή με το όνομα του δημιουργού και τη χρονολογία. Φωτ. Κων. Καπούτσος.

Το άρθρο του «Θάρρους» κίνησε το ενδιαφέρον του Πρωθυπουργικού Γραφείου, το οποίο ζήτησε από τον Νομάρχη Κυκλάδων επεξηγήσεις.

Ο Νομάρχης, στις 17 Μαΐου 1974, με επιστολή του, ενημέρωσε τις Προϊστάμενες Αρχές ότι «εντός της αρχομένης εβδομάδος πρόκειται να εγκατασταθή το Μνημείον του Αφανούς Ναύτου εν Ερμουπόλει Σύρου» ( «Θάρρος», 22 και 29 Μαΐου 1974).

Από την μέχρι σήμερα έρευνα, τα στοιχεία και τις πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν συμπεραίνεται, με σχετική ασφάλεια, ότι το Μνημείο τοποθετήθηκε στην ειδικά διαμορφωμένη θέση του, μεταξύ Ιουνίου 1974 και τέλους του έτους.

Σε άρθρο της εφημερίδας «Δελτίον Αγγελιών, Διακηρύξεων και Πλειστηριασμών», στο φύλλο της 3ης Ιουλίου 1975, αναφέρεται :

«Το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου έχει τελειώσει εδώ και καιρό[…]», και μάλιστα, εκφράζοντας την απορία γιατί δεν έχουν γίνει ακόμη τα εγκαίνια, ο συντάκτης αναρωτιέται: «Μήπως υπάρχει κάτι που δεν πρέπει … να αποκαλυφθή; ».

Την ίδια απορία εκφράζουν και οι συντάκτες των εφημερίδων «Ο Παρατηρητής», στο φύλλο της 17ης Σεπτεμβρίου 1975 και «Συριανή Πρόοδος» (Απρίλιος 1976), μεταφέροντας σχετικές ερωτήσεις και απορίες αναγνωστών τους, ενώ η εφημερίδα «Λαϊκός Αγώνας» (Ιούλης 1976) αποδίδει το γεγονός στην καθυστέρηση διαμόρφωσης του χώρου.

Μετά την τοποθέτησή του, το Μνημείο έμεινε καλυμμένο για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, μέχρις ότου το κάλυμμα καταστράφηκε από τις καιρικές συνθήκες («Δελτίον Αγγελιών Διακηρύξεων και Πλειστηριασμών», 8 Απριλίου 1976 και «Θάρρος», 28 Νοεμβρίου 1979). Δεν έγιναν ποτέ εγκαίνια, ούτε κάποια από τις επόμενες Δημοτικές Αρχές είχε την πρόνοια να τοποθετήσει, έστω, μια επεξηγηματική πινακίδα με την ονομασία του, τα ονόματα των δωρητών, καθώς και του δημιουργού του. Επίσης, ούτε οι δωρητές, παρά την αρχική τους επιθυμία να γίνουν το συντομότερο δυνατόν τα αποκαλυπτήρια, ασχολήθηκαν στο εξής με την τύχη της δωρεάς τους (Θάρρος 12 Δεκεμβρίου 1979).

Φωτ. Κων. Καπούτσος

Στο πέρασμα των χρόνων το Μνημείο του Αφανούς Ναύτου έγινε αρκετές φορές τόπος κατασκήνωσης ευάλωτων κοινωνικών ομάδων ή τουριστών, καθώς και στόχος βανδάλων που το βεβήλωσαν – και συνεχίζουν να το βεβηλώνουν — με γκράφιτι.

Στο φύλλο του «Θάρρους» της 28ης Νοεμβρίου 1979 δημοσιεύτηκε επιστολή συνεργάτη της εφημερίδας, ο οποίος ανέφερε την πληροφορία που έλαβε δια στόματος του τότε Δημάρχου, ότι η καθυστέρηση των εγκαινίων οφείλεται σε πιθανή αντικατάσταση του Μνημείου από ένα άλλο, προσφορά της Άννας Χορν-Γουλανδρή, αδελφής των δωρητών.

Η εκδοχή αυτή σχολιάζεται από την εφημερίδα ως ανακριβής και προϊόν παρεξηγήσεως:

« Σημ. «Θ». Δυσκολευόμαστε να πιστέψωμε ότι η πληροφορία περί αντικατάσεως του υπάρχοντος μνημείου από άλλο «γλυπτό» εκ δωρεάς της Κυρίας Χορν-Γουλανδρή είναι ακριβής. Φοβούμεθα ότι πρόκειται περί παρεξηγήσεως. Γιατί, πως είναι νοητό, η ίδια η Κυρία Χορν που, μαζύ με τους αδελφούς της κατεσκεύασαν δι’ εξόδων των το Μνημείο του «Νησακίου», να θέλει τώρα να το αντικαταστήσει με άλλο; ».

Αλλά και ο ίδιος ο συντάκτης της επιστολής αμφιβάλλει για την εγκυρότητα της πληροφορίας :

«[…] Ευγενική και συγκινητική η προσφορά της κ. Χορν-Γουλανδρή, αλλά εάν δεν με απατά η μνήμη, τόσον οι αδελφοί της όσον και η ίδια είχον προσφέρει ενάμισυ εκατομμύριο δραχμές γι’ αυτό το μνημείο και είχαν αναθέσει οι ίδιοι σε γλύπτη της εκλογής τους, τον Καθηγητή του Πολυτεχνείου κ. Ι. Παππάν τη φιλοτέχνησή του[…]. Πως είναι λοιπόν δυνατό και νοητό να γκρεμίσουμε το υπάρχον και να στήσουμε άλλο;

Και καταλήγει:

«[…] Ας μου επιτραπεί να νομίζω ότι αυτό που σήμερα υπάρχει, πανέτοιμο για τα επίσημα αποκαλυπτήρια, πληρούν και το σκοπό του και το συμβολισμό του. Εκείνο που επείγει είναι να γίνουν τα επίσημα αποκαλυπτήρια και η ανάλογη με τη θυσία των Συριανών τελετή». Σχετικά με αυτή την πληροφορία, η Ναυτιλιακή Επιθεώρηση «Ναυτικά Χρονικά» (τεύχ. 1076/835, 1 Απριλίου 1980), σε άρθρο της με τίτλο «Ο Αφανής Ναύτης», μεταξύ άλλων, αναφέρει:

«[…]Τούτο μας δίδει την ευκαιρίαν να αναφερθώμεν και πάλιν εις το μνημείον του ”Αφανούς Ναύτου» της Σύρου, όπερ, καίτοι προ πολλού έτοιμον, αναμένει τα επίσημα εγκαίνια.Τας δαπάνας ανεγέρσεως του μνημείου τούτου εκάλυψεν ως γνωστόν η οικογένεια Ν. Ι. Γουλανδρή και μικρόν μέρος τούτων ερανικαί εισφοραί των ναυτικών της Σύρου. Εσχάτως ο συνεργάτης μας κ. Γ. Φρέρης ανεκίνησεν το θέμα των αποκαλυπτηρίων και διεμαρτυρήθη δια την καθυστέρησιν ως τελείως αδικαιολόγητον. Ο Δήμαρχος Ερμουπόλεως εξ εσφαλμένων πληροφοριών αίτινες του εδόθησαν παρερμήνευσεν ορισμένας σκέψεις της κ. Χάρη[1] Γουλανδρή με συνέπειαν να ανταλλαγούν τηλεγραφήματα, εις α τονίζεται ότι επιθυμία της οικογενείας Ν. Γουλανδρή είναι η κατά το δυνατόν συντομώτερον τελετή αποκαλυπτηρίων[…].

Και η ίδια η οικογένεια Γουλανδρή διέψευσε την πληροφορία με τηλεγράφημά της προς την εφημερίδα «Θάρρος» (12 Δεκεμβρίου 1979) :

«Σχετικώς με το δημοσίευμα κυρίου Γ. Φρέρη εις φύλλον σας 28-11-1979 επιθυμούμεν να διευκρινήσωμεν ότι τα αναφερθέντα περί προσφοράς νέου γλυπτού εις αντικατάστασιν υπάρχοντος ουδεμίαν βάσιν έχουν και προφανώς οφείλονται εις παρεξήγησιν. Μόνη μας επιθυμία είναι η ολοκλήρωσις της διαμόρφωσης του χώρου πέριξ του υπάρχοντος μνημείου και η τέλεσις των αποκαλυπτηρίων το συντομώτερον».

Το θέμα διευκρινίστηκε πλήρως στο φύλλο της εφημερίδας «Θάρρος» της 19ης Δεκεμβρίου, όπου δημοσιεύεται τηλεγράφημα εργαζόμενου στον Όμιλο Γουλανδρή, ο οποίος παραδέχεται ότι παρερμήνευσε δηλώσεις της Άννας Χορν-Γουλανδρή περί της διαμόρφωσης του χώρου γύρω από το Μνημείο ως κατασκευή νέου, και ως εκ τούτου έδωσε λανθασμένες πληροφορίες στον Δήμαρχο Ερμουπόλεως, που τις μετέφερε με τη σειρά του στον συνεργάτη των «Ναυτικών Χρονικών» και της εφημερίδας.

Στο σχετικό άρθρο του «Θάρρους», μεταξύ άλλων, αναφέρεται χαρακτηριστικά :

«[…]Χαιρόμεθα που, όπως άλλωστε εκ μιας αρχής προεβλέψαμε, επρόκειτο περί παρεξηγήσεως. Διότι δεν είναι νοητόν, οι ίδιοι οι δωρηταί του μνημείου, που κατεσκευάσθη σύμφωνα με τας επιθυμίας των, να ζητήσουν την εκ των υστέρων αχρήστευσίν του και την αντικατάστασίν του με άλλο[…]».

Η περαιτέρω έρευνα αποκάλυψε ότι στην υπ’ αρ. 21 συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου της 8ης Σεπτεμβρίου 1983, επί Δημαρχίας Λευτέρη Πιταούλη, η μέχρι τότε «Πλατεία Τελωνείου» (και ανεπίσημα αναφερόμενη παντού ως «Αφανούς Ναύτου») μετονομάστηκε σε «Πλατεία Άγνωστου Ναύτη», χωρίς ιδιαίτερες διευκρινήσεις

Φωτ. Κων. Καπούτσος.

και τη συνήθη στις ονοματοδοσίες αιτιολόγηση, γιατί προφανώς ήταν περιττή ( Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου. Αρχείο Στ. Βαφία ΑΒΕ 514,φ. 60).

Η Πλατεία και το Μνημείο είχαν δημιουργηθεί για να τιμήσουν τον Αφανή Ναυτικό, και αυτό ήταν σε όλους γνωστό και απόλυτα σεβαστό. Άλλωστε ως «Πλατεία Αγνώστου Ναύτου» αναφερόταν ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, αλλά και αργότερα, στα Δημοτικά Συμβούλια ( Συν. αρ. 29 της 5ης Οκτωβρίου 1965, Συν. αρ. 14 του 1976), καθώς και στον τοπικό Τύπο («Κυκλαδικόν Φως», Μάιος και Σεπτέμβριος 1966, «Θάρρος», 23 Φεβρουαρίου 1970), στα σχετικά άρθρα του οποίου σαφώς αναφέρεται ο προορισμός της.

Εκτός αυτού, στην πλησίον θαλάσσια περιοχή, κάθε χρόνο, στα πλαίσια του εορτασμού της Ναυτικής Εβδομάδος, γίνονταν τελετές και ρίψεις στεφάνων στη θάλασσα εις μνήμην των Αφανών Ναυτικών («Συριανή Πρόοδος», Ιούλιος 1973,«Κυκλαδικόν Φως», Ιούλιος 1963, Μάιος και Σεπτέμβριος 1966, «Θάρρος» 26 Ιουνίου 1972 και Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου. Δ.Α. Ερμούπολης/ Ιδιαίτερα 133. Προγράμματα τελετών Ναυτικής Εβδομάδος 1966,1968, 1969 και μήνυμα Δημάρχου 29 -7-1969).

Στην προαναφερόμενη συνεδρίαση, στην εισηγητική ομιλία του για το θέμα των ονοματοδοσιών, ο τότε Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου, αείμνηστος Μάρκος Φρέρης, μεταξύ άλλων, είχε πει :

«[…]Με τα ονόματά τους στους δρόμους της Ερμούπολης πρέπει να τιμώνται, δίχως καμία πολιτικοϊδεολογική διάκριση, τα πρόσωπα, τα γεγονότα και οι έννοιες που εξακολουθούν να σημαδεύουν στη συνείδηση του λαού της, την ιστορία της Ελλάδος και της Ερμούπολης και να αποκαθίσταται η πραγματική αξία προσώπων και γεγονότων που, κάποιες παρελθούσες (διαγράφεται μια λέξη) ιστορικές συγκυρίες δεν επιτρέψανε ν’ αναγνωριστεί […]»(Γ.Α.Κ. Τμήμα Σύρου. Αρχείο Στ. Βαφία. AΒΕ 514, φ.60).

Στις 14 Νοεμβρίου 2018, στην 39η Συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου κατατέθηκε προς ψήφιση η υπ΄αριθμ. 4-2018 ομόφωνη απόφαση της Επιτροπής Ονοματοδοσιών, περί αλλαγής της ονομασίας της «Πλατείας Αφανούς Ναύτου»( Άγνωστου Ναύτη) στο Νησάκι, σε «Πλατεία Μνημείου της Εμπορικής Ναυτιλίας» και φυσικά τη συνακόλουθη μετονομασία του Μνημείου. Η απόφαση λήφθηκε μετά από εισήγηση τεσσάρων συμπολιτών, οι οποίοι αιτήθηκαν από κοινού τη νέα ονομασία («Κοινή Γνώμη», 6 Αυγούστου 2018), Logotypos gr. 3 Αυγούστου 2018 και 1 Noεμβρίου 2018).

Στη συγκεκριμένη απόφασή της η Επιτροπή αναφέρει :

«[…]Αποφασίζει ομόφωνα-εισηγείται στο Δημοτικό Συμβούλιο τη μετονομασία της πλατείας της Ερμούπολης στον προβλήτα των κρουαζιερόπλοιων με το άγαλμα του «Αφανούς Ναύτη» σε πλατεία Μνημείου της Εμπορικής Ναυτιλίας.

Η υλοποίηση ενός Μνημείου στη Σύρο με θέμα την Εμπορική Ναυτιλία έγινε με προσφορά της οικογενείας Γουλανδρή, η οποία δραστηριοποιείτο την περίοδο εκείνη στο Νεώριο Σύρου. Την κατασκευή του μνημείου ανέθεσαν οι αφοί Γουλανδρή εις τον μεγάλο γλύπτη κ. Γιάννη Παππά να δημιουργήσει το Μνημείο της Εμπορικής Ναυτιλίας. Το Μνημείο παριστάνει στο μεγάλο κάθετο Τμήμα την πλώρη πλοίου, το έτερο τμήμα με τις δύο οπές παριστάνουν τα όκια διέλευσης της αλυσίδας των αγκυρών, με το πρωραίο στυλίδιο όπου κρεμάται η σφαίρα της αγκυροβολίας.

Είναι ένα έργο το οποίο δεν υπάρχει σε καμία άλλη πόλη της Ελλάδος και δυστυχώς δεν έχει αξιοποιηθεί ένεκα της αποτελεσματικότητάς του, λόγω της λάθους ονομασίας του την οποία έχει λάβει και διατηρεί μέχρι σήμερα. Με την ανωτέρω μετονομασία, δίνεται η πραγματική του ταυτότητα του έργου, προβάλλεται η αξία της μοναδικότητά του και τονίζεται η άμεση σύνδεση της θαλασσοκράτειρας Σύρου του 18 ου αιώνα με την Εμπορική Ναυτιλία».

Το Δημοτικό Συμβούλιο, με παρόντα 15 από τα 27 μέλη του, αρκούμενο στην εισήγηση της Επιτροπής, καθώς και στις επεξηγήσεις που έδωσαν οι δύο εκ των τεσσάρων εισηγητών της μετονομασίας, οι οποίοι και παρευρίσκοντο στη συνεδρίαση, ψήφισε ομόφωνα και με συνοπτικές διαδικασίες την αλλαγή της ονομασίας (Επίσημα απομαγνητοφωνημένα πρακτικά της Συνεδρίασης αρ. 39/14-11-2018 και εφ. «Κοινή Γνώμη», 15 Νοεμβρίου 2018).

Η «Πλατεία Άγνωστου Ναύτη», με την απόφαση αρ. 492 (Απόσπασμα από το πρακτικό της υπ. αρ. 39 /14-11-2018 Συνεδρίασης του Δ.Σ.) μετονομάστηκε σε «Πλατεία Μνημείου Εμπορικής Ναυτιλίας» και συνεπώς το «Μνημείο Αφανούς Ναύτου» σε «Μνημείο Εμπορικής Ναυτιλίας »(diavgeia.gov.gr. doc. ΑΔΑ:7ΖΗ0ΩΗΟ-ΔΑΗ)

Το γεγονός, αν και δημοσιεύτηκε στον έντυπο και ηλεκτρονικό Τύπο, δεν προκάλεσε τότε δημόσιες αντιδράσεις, ίσως γιατί δεν έγινε ευρύτερα γνωστό.

Πέντε χρόνια αργότερα αποφασίστηκε από την τότε Δημοτική Αρχή η πραγματοποίηση επίσημης τελετής μετονομασίας, η οποία προγραμματίστηκε για τις 5 Δεκεμβρίου 2023. (Syros Press 24, 30 Νοεμβρίου 2023, Cyclades 24.gr, 30 Νοεμβρίου 2023).

Λίγες ημέρες πριν, αφαιρέθηκαν οι υπάρχουσες πινακίδες με την παλαιά ονομασία της Πλατείας και τοποθετήθηκαν νέες στην πλευρά του Τελωνείου και στον περίβολο του Μνημείου.

Φωτ. Κων. Καπούτσος.

Η απόφαση της Δημοτικής Αρχής και η θέα των πινακίδων με τη νέα ονομασία αφύπνισαν το κοινό αίσθημα και πυροδότησαν αυτή τη φορά μια σειρά σφοδρών αντιδράσεων από Φορείς και πολίτες, που εκδήλωσαν ποικιλοτρόπως — και κάποιες φορές σε οξύτατο τόνο — την αντίθεσή τους (Cyclades Live. gr.,1 Δεκεμβρίου 2023, Syros Press. gr., 30 Nοεμβρίου 2023, Cyclades 24.gr,1 Δεκεμβρίου 2023).

Η γενικευμένη δυσαρέσκεια που προκλήθηκε από την επικείμενη επίσημη μετονομασία ενός Μνημείου που είναι αφιερωμένο στους Αφανείς Συριανούς Ναυτικούς και εδραιωμένο με αυτόν τον συμβολισμό στη ιστορική μνήμη και στη συνείδηση των Συριανών, υποχρέωσε την απερχόμενη τότε Δημοτική Αρχή να ματαιώσει την τελετή και να παραπέμψει το θέμα για επανεξέταση στο μελλοντικό Δημοτικό Συμβούλιο (Cyclades 24. gr, 1 Δεκεμβρίου 2023).

Αργότερα, η νέα Δημοτική Αρχή απομάκρυνε τις δύο επίμαχες πινακίδες που είχαν απομείνει στην πλευρά του Τελωνείου και από τότε το θέμα παραμένει σε εκκρεμότητα.

Πηγές:

ΓΑΚ Τμήμα Σύρου:

—Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου 1965, 1969, 1976.

—Δ.Α Ερμούπολης/ Ιδιαίτερα 133.

—Αρχείο Στ. Βαφία.

Φακ. 60.

Εφ. «Θάρρος», 1938, 1965, 1966, 1967, 1969, 1970, 1971, 1972, 1974, 1979.

—Συλλογή Μάνου Ελευθερίου.

Εφ. «Δελτίον Αγγελιών, Διακηρύξεων και Πλειστηριασμών», 1975, 1976.

—Αρχείο Ευάγγελου Μαρκόπουλου, εφ. «Ο Παρατηρητής», 1976.

——-

Βιβλιοθήκη Δήμου Σύρου – Ερμούπολης