Αν και η φετινή αρνητική συγκυρία με την πανδημία του κορωνοϊού δεν επέτρεψε στην ομάδα φοιτητών που συνήθως τον συνοδεύει στο έργο του να έρθει στο νησί, ο καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Χρήστος Λούκος μίλησε στον “Λ” για τα κίνητρα του ερευνητικού του ενδιαφέροντος στη Σύρο, τις εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την επέτειο της Επανάστασης του ’21, τα ταμπού των κοινωνιών σε σχέση με την προσέγγιση της ιστορίας και άλλα ενδιαφέροντα θέματα…
Η πανδημία έφερε την …απουσία
“Με πόνο ψυχής αναγκάστηκα να ακυρώσω τις αποστολές των φοιτητών, όχι μόνο στην Σύρο αλλά και σε Σέριφο – Σαντορίνη αφού καταλήξαμε με τους φοιτητές και τους συνεργάτες μου ότι ήταν φρόνιμο να μην διακινδυνεύσουμε να έρθουμε λόγω της πανδημίας. Πάντως στενοχωριέμαι γιατί δεν είναι μόνο η δουλειά που προσφέρουν τα παιδιά καθώς πολλά από αυτά δεν έχουν πόρους κι έτσι όλο αυτό είναι μια ευκαιρία γι αυτά να κάνουν και τις διακοπές τους. Δουλεύουν και παράλληλα διασκεδάζουν. Ελπίζω να πάνε καλά τα πράγματα και να επανέλθουμε του χρόνου σε όλα τα νησιά.
Εγώ μπόρεσα να έρθω και όπως πάντα συνεργάζομαι με τους συναδέλφους εδώ στο Αρχείο. Παράλληλα με την προσωπική μου δουλειά, όπου μπορώ τους βοηθάω γιατί υπάρχουν πάρα πολλά που πρέπει να γίνουν και το προσωπικό είναι λίγο.
Έχουμε ολοκληρώσει το Αρχείο των Κοινοτήτων, το Αρχείο της Άνω Σύρου και έχει ταξινομηθεί το δημοτικό αρχείο της Ερμούπολης μέχρι και την δεκαετία του ’50. Κι αν ερχόμασταν φέτος, θα προχωρούσαμε και στις υπόλοιπες δεκαετίες, και βεβαίως σε οτιδήποτε άλλο προκύψει γιατί εισέρχεται διαρκώς νέο υλικό στο Αρχείο…
“Δεν εγκαταλείπω τις παλιές αγάπες”
Επειδή ήμουν από τους πρώτους που αξιοποιήσαμε τον αρχειακό πλούτο του νησιού, δημιουργήθηκαν κάποιες προϋποθέσεις ώστε κάθε χρόνο με τους φοιτητές και συνεργάτες μου πάντα να υπάρχει κάποιο υλικό για ταξινόμηση. Η αλήθεια είναι ότι μου αρέσει το νησί και κάπως εγώ δεν εγκαταλείπω τις παλιές αγάπες… Και επειδή υπάρχει ένα πολύ ευνοϊκό πλαίσιο συνεργασίας με τους συναδέλφους στο Αρχείο, ξέρω ότι φτάνοντας στο νησί θα μπορέσω να εργαστώ και να ερευνήσω περισσότερο, κάτι που δεν θα μπορούσα να κάνω κάπου αλλού. Επομένως, πέρα από την ομορφιά που έχει αυτός ο τόπος, πιστεύω ότι υπάρχουν πολλά που ακόμα μπορούν να γίνουν. Υπάρχει λοιπόν ένα κίνητρο και ερευνητικό και προσωπικό. Εδώ νιώθω καλά. Μεγάλωσα αλλά στην Ερμούπολη νιώθω ότι μπορώ να κάνω πολύ περισσότερα πράγματα απ ότι κάνω στην Αθήνα.
Ωστόσο, θέλω να τονίσω πως ότι έχει γίνει μέχρι σήμερα αποτελεί προϊόν μιας συλλογικής δουλειάς. Μπορεί ο Λούκος να ήταν ο υπεύθυνος γιατί κάποιος έπρεπε να είναι ο επικεφαλής, αλλά χωρίς τη συνεργασία των συναδέλφων από το Αρχείο και όλων των υπολοίπων (πανεπιστημιακοί συνάδελφοι και φοιτητές), τίποτα δεν θα μπορούσε να γίνει.
Άρα, τι έχουμε κατορθώσει να πετύχουμε μέχρι τώρα; Έχουμε κατορθώσει να συγκεντρώσουμε σε αυτό το αρχείο υλικό από πολλές πλευρές του κοινωνικού φάσματος, σε σημείο που μπορεί κάποιος να ερευνήσει ή να βάλει το ερώτημα ότι μπορεί να ερευνήσει συνολικά την κοινωνία. Έρχεται εδώ κάποιος για να βρει στοιχεία για τους προγόνους του, και μπορούμε να του βρούμε και άλλα στοιχεία για την γέννηση, μπορούμε να του βρούμε συμβόλαια και τα σπίτια που αγόρασε, να του βρούμε εάν εργαζόταν και σε ποιο εργοστάσιο. Γενικά, δεν θεωρούσαμε ότι υπάρχει υλικό πρωτεύον και δευτερεύον. Φυσικά κάναμε αξιολογήσεις, αλλά φέραμε τέτοιο υλικό ώστε να μπορεί κανείς να υποθέτει ότι μπορεί να δει συνολικά αυτό το νησί.
Με δεδομένο, λοιπόν, ότι κάποια στιγμή θα ολοκληρωθεί και το δημοτικό υλικό της Ερμούπολης και το υπάρχων ταξινομημένο ψηφιακό υλικό, θα μπορούν να οργανωθούν περισσότερες ερευνητικές δουλειές και νέοι συνάδελφοι να αξιοποιήσουν αυτό το υλικό για περαιτέρω μελέτες. Μπορεί, λοιπόν, αυτή η ταξινομική δουλειά που κάναμε να προκαλέσει έρευνες που δεν είχαν γίνει στο βαθμό που μπορούσαν, ώστε να γνωρίσουμε καλύτερα την ιστορία του νησιού και των Κυκλάδων γενικότερα.
Εκδηλώσεις για την επέτειο της Επανάστασης του ’21
Το Αρχείο δεν θα μπορούσε να απέχει από τον εορτασμό των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821, επομένως έχει προγραμματιστεί μια μεγάλη έκθεση, σε συνδιοργάνωση με τον Δήμο Σύρου – Ερμούπολης, στην αίθουσα “Γ. & Ε. Βάτη”., όπου διάφοροι συνεργάτες όπως το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, η Βιβλιοθήκη της Βουλής και τοπικοί φορείς, θα συμβάλουν κι αυτοί με διαφορετικό υλικό που θα εκτεθεί. Η έκθεση θα ανοίξει από τον Ιούλιο του επόμενου έτους και θα διαρκέσει μέχρι τον Δεκέμβριο.
Νομίζω ότι θα φανεί από την έκθεση και τα κείμενα τα οποία θα γράψουμε εάν έχουμε κάτι καινούργιο να πούμε ή θα επαναλάβουμε τα ίδια που λέγονται. Θέλω να ελπίζω ότι με ψυχραιμία θα προσπαθήσουμε να δούμε τι συνέβη την εποχή εκείνη και ελπίζω να είναι μια συμβολή της έκθεσης στο να προχωρήσει η γνώση μας γι αυτή την κρίσιμη φάση της Ελληνικής Επανάστασης.
Εγώ ανήκω στην Εταιρεία Μελέτης Νεοελληνισμού, που βγάζει το περιοδικό “Μνήμων”, η οποία θα οργανώσει ένα δεύτερο συνέδριο για το ’21 τον ερχόμενο Οκτώβρη, στην Αθήνα. Εκεί, θα προσπαθήσουμε να μην πούμε τα χιλιοειπωμένα και να τεθούν νέοι προβληματισμοί. Από την άλλη μεριά, θα υπάρξουνε και εκδηλώσεις όπου θα υπάρχουν τα αναμενόμενα, περισσότερο ένας βερμπαλισμός και ότι εμείς είμαστε σπουδαίοι. Είμαστε μεν σπουδαίοι αλλά δεν χρειάζεται να ερμηνεύουμε έτσι το παρελθόν. Η Επανάσταση του 1821 είναι ένα κορυφαίο γεγονός της ευρωπαϊκής ιστορίας και ως τέτοιο θέλουμε να εορταστεί. Να εορταστεί με νηφαλιότητα και με την ανάδειξη του πραγματικού ρόλου που έπαιξε, που ήταν πολύ σημαντικός.
Αναξιοποίητος ο ιστορικός και πολιτισμικός πλούτος του νησιού
Δεν θέλω να υποτιμήσω προσπάθειες που έχουν γίνει, αλλά νομίζω ότι ακόμα υπάρχει μεγάλο περιθώριο ο ιστορικός και αρχαιολογικός πλούτος που υπάρχει στο νησί να αναδειχθεί περισσότερο. Εγώ νομίζω ότι θα πρέπει αυτό το νησί θα πρέπει να αξιοποιήσει αυτό τον πλούτο. Εγώ δεν είμαι ειδικός για να προτείνω κάποιες λύσεις. Θα ήθελα όμως να έρχονται επισκέπτες για να δούνε βασικές ιστορικές φάσεις αυτού του νησιού. Είναι η νεοκλασική Ερμούπολη, είναι η μεσαιωνική Άνω Σύρος και σε συνδυασμό με τον Πρωτοκυκλαδικό Πολιτισμό θα μπορούσαν να γίνουν πολλά πράγματα. Θυμάμαι μια συζήτηση που γίνονταν πριν από χρόνια ώστε η Σύρος να διεκδικήσει τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης. Τότε είχαν προταθεί διάφορα πράγματα αν και η ιδέα εγκαταλείφθηκε, ωστόσο ανάλογες σκέψεις μπορούν να επανέλθουνε. Πιστεύω ότι η Σύρος δεν μπορεί μόνο με τα αξιοθέατα για τουρισμό να καλύψει τις ανάγκες της. Το μεγάλο χαρτί για μένα είναι ο Πολιτισμός της. Το θέμα είναι πώς θα βρεθεί ο τόπος ώστε αυτό το χαρτί να αξιοποιηθεί πέρα για πέρα.
Σίγουρα υπάρχουν αγκυλώσεις από τις Υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού που καθυστερούν πολύ ορισμένες διαδικασίες, υπάρχουν όμως και διάφοροι άνθρωποι που προχωρούν σε καταστάσεις χωρίς να σέβονται αυτά που πρέπει. Άρα, λοιπόν, χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Υπάρχουν όμως πράγματα που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν καλύτερα, όπως το Βιομηχανικό Μουσείο που έχουμε, το οποίο είναι το καλύτερο στην Ελλάδα. Δεν έχει, ωστόσο, την υποστήριξη που θα έπρεπε από το Υπουργείο Πολιτισμού. Είμαι βέβαιος ότι η Δημοτική Αρχή έχει δείξει και θα δείξει ευαισθησία σε όλη αυτή την προσπάθεια για την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, επομένως μένει στους κατοίκους της Σύρου να συνδράμουν σε αυτό. Νομίζω ότι γίνονται ενέργειες, αλλά ίσως να χρειάζονται περισσότερες.
Δεν ακούγεται ο λόγος των ιστορικών
Πιστεύω ότι γενικότερα και δεν αφορά μόνο τη Σύρο, οι Νεοέλληνες δεν γνωρίζουν όσο θα έπρεπε την ιστορία τους γιατί δεν ακούγεται ο λόγος των ιστορικών. Δεν φταίνε μόνο οι πολίτες. Υπάρχουν κάποιοι ενδιάμεσοι που πιστεύουν ότι μπορούν να μιλούν ως ιστορικοί μόνο με τον κοινό νου τους ή την εξυπνάδα τους, χωρίς προϋποθέσεις. Εμείς για να γράψουμε κάτι, βασανιζόμαστε, διασταυρώνουμε τις πηγές. Κάποιος άλλος δεν έχει πρόβλημα να βάλει μια πληροφορία πριν από 100 χρόνια και μία από το σήμερα, χωρίς να εκτιμήσει την χρονική απόσταση και την βαρύτητα που έχει μια μαρτυρία. Χωρίς, δηλαδή, να έχει μάθει κάποιους κανόνες ιστορικής γραφής!
Μετά είναι τα ΜΜΕ που διαχέουν την ιστορική γνώση, όχι πάντοτε με τις ιστορικές προϋποθέσεις. Εμείς προσπαθούμε να καλέσουμε τους συναδέλφους στην Μέση Εκπαίδευση και να αξιοποιήσουν το υλικό που υπάρχει εδώ, και νομίζω ότι κάτι γίνεται. Ενδεχομένως μπορεί να γίνει και κάτι περισσότερο. Αλλά είναι ένα γενικότερο πρόβλημα το οποίο θα τεθεί πολύ άμεσα και στις εκδηλώσεις για το ’21 και με τι τρόπο θα εορτασθεί. Εδώ υπάρχουν διάφορες τάσεις. Κάποιοι να κάνουν μερικές εκδηλώσεις, άλλοι να μιλήσουν με έντονο πατριωτικό λόγο κλπ. Εγώ δεν θέλω να υποτιμήσω τον πατριωτισμό. Ωστόσο θα πρέπει το ’21 να είναι μια ευκαιρία για να το μελετήσουμε σε βάθος και να καταλάβουμε κάτω υπό ποιες συνθήκες αυτοί οι άνθρωποι έκαναν αυτή την Επανάσταση. Η διαφορά που έχουμε με μερικούς είναι ότι δεν υπάρχει μια ευθύγραμμη μάθηση από την ιστορία του παρελθόντος στο σήμερα. Εάν κάποιος κάνει καλά την δουλειά του, παρουσιάζει πώς λειτουργούσε μια κοινωνία. Αυτή η λογική, εάν αποδεσμευτεί, τότε βοηθάει τον αναγνώστη και τον θεατή να δει καλύτερα το παρόν. Γι αυτό ο ιστορικός λόγος πρέπει να έχει κάποιες προϋποθέσεις. Δεν μπορεί να γράφει ο καθένας. Θα πρέπει με κάποιες προϋποθέσεις να αναλύει τι έγινε τότε. Δεν υπάρχει αντικειμενικότητα, αλλά μπορούμε να πλησιάσουμε κάπως πως οι άνθρωποι τότε αντιδρούσαν και σκεφτόντουσαν. Όταν πλησιάσουμε υπό προϋποθέσεις το πώς σκεφτόντουσαν, τότε αποδεσμεύεται μια λογική που μας βοηθάει σήμερα να καταλάβουμε τι γίνεται. Το παράπονο, λοιπόν, το δικό μου και πολλών συναδέλφων είναι ότι δεν ακούγεται ο λόγος μας ή θέλουνε τον λόγο μας μόνο για να βγάζουνε κάποια συμπεράσματα του μαύρου-άσπρου. Δεν τους ενδιαφέρουν οι αποχρώσεις…
Τα κοινωνικά ταμπού υπάρχουν παντού
Όλες οι κοινωνίες έχουνε ταμπού και είναι πολύ δύσκολο να τα ανατρέψεις. Ωστόσο, εμείς ως ιστορικοί, δεν μπορούμε να μην πούμε κάποια πράγματα, τα οποία ίσως να μην αρέσουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα ανατραπούν αυτά τα ταμπού. Αλλά για μένα θα ήταν μεγάλη επιτυχία αν μπορούσαμε μέσω της βασικής εκπαίδευσης να βάλουμε τους Νεοέλληνες να υποψιάζονται, να μην δέχονται μια αλήθεια. Η πραγματικότητα είναι σύνθετη. Εάν βάλουμε έναν άνθρωπο να προβληματίζεται, να μην δέχεται αβασάνιστα όσα του λέει ο πολιτικός αρχηγός ή δεν ξέρω εγώ ποιος άλλος, τότε έχουμε φτιάξει σκεπτόμενους πολίτες, άρα καλούς πολίτες, που αύριο θα ψηφίσουνε με σύνεση και θα πάρουν άλλες αποφάσεις για την ζωή τους. Επομένως, αυτός είναι ο ρόλος που χρειάζεται η εκπαίδευση να επιτελέσει και όχι μόνο η προσφορά γνώσεων. Να δημιουργήσει ανθρώπους σκεπτόμενους!
Στα συνέδρια που θα γίνουν για το ’21, θα πρέπει να δούμε ποια ήταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία και γενικά να μην λείψει η άλλη πλευρά. Ευτυχώς, υπάρχουν νέοι συνάδελφοι που έχουν μάθει τα παλιά τούρκικα και μελετάνε τα αρχεία για να καταλάβουμε πώς έβλεπαν οι Τούρκοι την Ελληνική Επανάσταση. Μπορεί να μην συμφωνούμε με όσα γράφτηκαν. Ωστόσο, εγώ υποστηρίζω ότι θα πρέπει να μελετήσουμε τις τουρκικές πηγές σε βάθος για να καταλάβουμε καλύτερα τι γίνονταν τότε, χωρίς προκατάληψη. Και μακάρι, να βρεθούνε αντίστοιχα συνάδελφοι Τούρκοι για να γίνει και από αυτούς το ίδιο και να προκύψουν και από αυτούς μελέτες με ψυχραιμία, για να μην έχουμε μονάχα αυτή την παραγωγή των εχθρικών σχημάτων που έχουνε μια βάση, αλλά έτσι δεν μπορούμε να προχωρήσουμε την Ιστορία”.
