Είναι κάμποσες μέρες που γύρισα από μια μικρή απόδραση, αυτή τη φορά εκτός Ελλάδας- τυχερή (!)- επισκέφτηκα τα ελληνόφωνα χωριά της Κάτω Ιταλίας, στο «τακουνάκι» της Ιταλίας, αν υποθέσουμε ότι μοιάζει με μπότα, στην περιοχή του Σαλέντο (Γκρέτσια Σαλεντίνα): Λέτσε, Γαλατινή, Κοριλιάνο, Κοπερτίνο, Στερνατία, Ότραντο, Καλίπολη, Μεταπόντο, Ματέρα και δεν μπορώ να τα βγάλω από το μυαλό μου για ένα λόγο.
Ακόμα βλέπω τη βροχή να πλημμυρίζει τους δρόμους της Στερνατία κι εμάς ανήμπορους να κινηθούμε, εγκλωβισμένους μέσα στο λεωφορείο. Το βραδάκι θα πηγαίναμε να τους δούμε και να χορέψουμε εκεί Ποντιακούς και Κρητικούς χορούς, τους πιο λεβέντικους και δυναμικούς ελληνικούς χορούς! Νωρίς το απόγευμα ήμασταν στο Κοπερτίνο με τα χιλιάδες διακοσμητικά φωτάκια που δεν προλάβαμε να τα δούμε αναμμένα γιατί μας έπιασε η βροχή. Μόνο τα φανταστήκαμε. Την προηγούμενη μέρα είχαν πανηγύρι- δεν το ξέραμε- και πωλητές μάζευαν τους πάγκους τους. Μάλιστα ένας επωφελήθηκε από τη βροχή και πούλησε με ευκολία καμιά δεκαριά ομπρέλες σε μας- τους απροστάτευτους στη βροχή εκείνη τη στιγμή- επισκέπτες.
Μας περίμεναν μ’ ένα πλατύ χαμόγελο στο Παλάτσο Μαρτσεσάλε όπου στεγάζεται ο πολιτιστικός σύλλογος των Ελληνοφώνων «Η χώρα μας» στην υγρή, αλλά γεμάτη αγάπη για την Ελλάδα αίθουσα τους, οι Γκρεκάνοι στη Στερνατία. Χώρος με μουσείο και φωτογραφικό υλικό. Κάπου διάβασα μια επιγραφή… και τη φωτογράφησα « Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα.» Είναι στίχοι του Διονύσιου Σολωμού, του ποιητή του Εθνικού μας Ύμνου! Τα ελληνόφωνα χωριά στην Κάτω Ιταλία αριθμούσαν τριάντα το 1500. Τώρα είναι εννέα οι Ελληνόφωνοι δήμοι. Όλοι οι ηλικιωμένοι μιλούν καλά τη Γκρίκο. Τους συναντήσαμε και στην Καλίπολη και μας είπαν «Καλησπέρα» Ο δάσκαλος-επί δεκαετία- της Γκρίκο, μας μίλησε στα Νέα Ελληνικά για την αγάπη που έχουν οι άνθρωποι εκεί για τη Γκρίκο. Μιλούσε τραγουδιστά, με πολύ καλή σύνταξη και καθαρή άρθρωση. Έμαθα ότι σπούδασε στην Θεσσαλονίκη, φιλογογία! Μας είπε για την ελληνική καταγωγή της μητέρας του και του πατέρα του και πως ίσως ένας τρόπος να σωθεί η Γκρίκο, η γλώσσα που έχει επιβιώσει ανά τους αιώνες στην Κάτω Ιταλία, είναι να μάθουν οι νέοι τα Νέα ελληνικά. Ο δάσκαλος που δίδασκε τη Γκρίκο, δεν διδάσκει πια λόγω της κρίσης. Τη Γκρίκο μάθαιναν τα παιδιά στο σχολείο μια φορά την εβδομάδα, δεν την μιλούσαν όμως στα σπίτια τους με αποτέλεσμα να την ξεχνούν, αφού δεν την άκουγαν καθημερινά. Μας είπε ότι επί χρόνια προσπαθούσε να γνωρίσει ανθρώπους που μιλούσαν τη Γκρίκο. Μάλιστα μια κυρία μεγάλης ηλικίας που τα μιλούσε πολύ καλά πίστευε ότι εκεί ήταν η Ελλάδα και όχι σε άλλο, διαφορετικό από την Ιταλία, κράτος! Όταν πήγε να την ξαναδεί μετά από καιρό… δεν ζούσε πια. Δυστυχώς οι άνθρωποι που μιλούν καλά τη Γκρίκο φεύγουν από τη ζωή σιγά- σιγά παίρνοντας μαζί τους και τη γλώσσα. Συνέχισε να μας μιλά με πολύ αγάπη και ενδιαφέρον για τα Γκρεκάνικα που οι ρίζες τους είναι ελληνικές χωρίς να μπορεί να κρύψει τη θλίψη του στη διαπίστωση ότι η Γκρίκο όταν οι άνθρωποι φύγουν κάποια στιγμή θα χαθεί.
Μοιράστηκε μαζί μας την εμπειρία του από την κουβέντα του με όσους έλληνες μπόρεσε και πρόλαβε να γνωρίσει- πράγμα που το έκανε συστηματικά- και μας μετέφερε την αγάπη αυτών των ανθρώπων για τη γλώσσα. Τη θεωρούσαν ταυτότητα τους. Και ήταν. Θεωρούσαν τους εαυτούς τους Έλληνες. Και ήταν! Την κουβάλησαν αιώνες τη Γκρίκο στην ψυχή τους, ανεκτίμητο θησαυρό που τους ένωνε με το παρελθόν. Και τους ένωνε! Εκεί υπήρχε η Ελλάδα! Και υπάρχει ακόμα! Κάποτε τα μέρη αυτά ήταν ελληνικά κι αυτοί απόγονοι εκείνων των ελλήνων που ζούσαν στα χωριά της Κάτω Ιταλίας. Όσοι ακόμα ξέρουν τα Γκρεκάνικα συναντιούνται και κουβεντιάζουν. Τους αρέσει να βρίσκονται συχνά, σε ένα καφενείο όπου πηγαίνουν όλοι για αυτό το σκοπό, να βρεθούν, να μιλήσουν τη Γκρίκο. Νιώθουν ωραία όταν μιλούν τη γλώσσα τους. Τραγουδούν τραγούδια με στίχους σχεδόν ελληνικούς! Τα τραγούδια βοήθησαν στη διάσωση της γλώσσας και τα παιδιά την μάθαιναν ευκολότερα μέσα από τα τραγούδια.
Δίπλα στο δάσκαλο στεκόταν ένας κύριος σιωπηλός. Το πρόσωπο του είχε μια γλύκα. Ένιωθες κάτι οικείο βλέποντας τον. Σε λίγο άρχισε να μας απαγγέλει στίχους στη Γκρίκο. Τους καταλαβαίναμε όλους και δεν μπορούσαμε να κρύψουμε την έκπληξη και τη συγκίνησή μας. Αυτά ήταν Ελληνικά! Δάκρυσα ακούγοντας τον να απαγγέλει σε στίχους ατέλειωτες ιστορίες, για έρωτες, καημούς, την καθημερινότητα, τη ζωή, την ελληνική ψυχή! Οι στίχοι αυτοί έχουν διασωθεί ή μάλλον έχουν γραφτεί από τον απλό λαό, είναι κάτι σαν το δημοτικό μας τραγούδι, δημοτική ποίηση (!) που πέρασε από στόμα σε στόμα και διασώθηκε. Άκουγες σχεδόν ατόφια την ελληνική γλώσσα, με λίγο ίσως περίεργη σύνταξη, λέξεις λίγο αλλοιωμένες, αλλά η συγκίνηση της ποίησης ήταν αισθητή. Σαν… να πάλευε η γλώσσα να ζήσει! Ναι, έζησε… και εμείς τώρα την ακούγαμε στα ελληνόφωνα χωριά μας ολοζώντανη. Αδιάψευστος μάρτυρας ότι τα μέρη αυτά ήταν ελληνικά από τα αρχαία χρόνια, τα αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή (αρχαίοι ναοί), η γλώσσα, αλλά και η φυσιογνωμία των ανθρώπων, τα χαρακτηριστικά τους και το ύφος τους. Σου δίνουν την αίσθηση ότι είναι γνώριμα, οικεία!
Κάποιοι στίχοι στη Γκρίκο λένε… «Πόσο γλυκιά είναι η νύχτα κι ωραία
κι εγώ δεν κοιμάμαι, σκέφτομαι εσένα
που πάω, που σύρνω, που σταθώ,
πάντα στην καρδιά μου εσένα βαστώ.»
Γεμάτοι συγκίνηση κι απορία αφού ακούσαμε ατέλειωτους στίχους στη Γκρίκο, ντυθήκαμε με τις φορεσιές του Πόντου και της Κρήτης και χορέψαμε μπροστά τους με μεράκι. Εδώ υπάρχει ακόμα ελληνική ταυτότητα, περηφάνια, γλώσσα, ψυχή! Η βροχή είχε σταματήσει. Κάτι ποδήλατα παρατημένα κάτω από ένα δέντρο ζητούσαν τους ποδηλάτες τους. Ήρθαν ένας- ένας και τα πήραν να επιστρέψουν πάλι στην καθημερινή τους περιπλάνηση. Όλοι οι δρόμοι βρεγμένοι μετά την φθινοπωρινή έφοδο της βροχής κι εκεί… έξω περιφέρονταν ελληνικές φορεσιές! Τις καλωσόρισε η βροχή; Οι Γκρεκάνοι; Η Γκρέτσια Σαλεντίνα;
Στη Στερνατία μας έπιασε βροχή. Θα τη θυμάμαι αυτή τη βροχή. Ήταν μέρος της περιπέτειας του ταξιδιού ή ήταν και κάτι άλλο… (;) ήταν τα δάκρια της Γκρίκο που άφησε ο ουρανός να πέσουν, για να μας πουν οι ελληνικές ψυχές για την Ελλάδα που έζησε εκεί και ζει ακόμη. Όσο η γλώσσα υπάρχει μαρτυρά την ελληνική ταυτότητα όσων την μιλούσαν και την μιλούν ακόμα, γιατί η γλώσσα είναι ταυτότητα, είναι ψυχή ελληνική!
Την άλλη μέρα στο Μεταπόντο παραβρεθήκαμε σε μια εκδήλωση για τον Πυθαγόρα (!) τον αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο, εκεί δίδαξε και πέθανε, μίλησε για την κάθαρση της ψυχής μέσα από τη μουσική! Μπροστά στο άγαλμα του, βαλμένο σε ένα μοντέρνο, διάφανο σε σχήμα πυραμίδας κάλυμμα- πλαίσιο, που έχει στηθεί σε πλατεία της πόλης, χορέψαμε! Πριν χορέψουμε, μας υποδέχτηκαν πανέμορφες κοπέλες ντυμένες με λευκές χλαμύδες και μουσικές εξαίσιες αρχαίου μέλους! Έκαναν σχηματισμούς θυμίζοντας αρχαίο χορό κι απήγγειλαν αρχαίους στίχους… Αχαιοί δημιούργησαν αυτή την πόλη τον 7ο αιώνα π.Χ κατά τον ελληνικό αποικισμό στην περιοχή. Το μεσημέρι εκείνο έγινε διαφορετικό όταν συνειδητοποίησα πόση συγκίνηση ακόμη με είχε κάνει να νιώσω ο Πυρρίχειος- ο πολεμικός χορός των Ποντίων- που χόρεψαν χορευτές μας μπροστά στο άγαλμα του Πυθαγόρα! Ο χορός των χορών… ο πανάρχαιος χορός (!)εκεί, μπροστά στο άγαλμα του αρχαίου έλληνα σοφού έφερε για λίγες στιγμές την Ελλάδα πάλι εκεί όπως ήταν πριν από αιώνες… να σμίγει με την Ελλάδα που εκεί έχει μείνει… (!)
Ερμούπολη, 08-10-2019 Μαρία Π. Κρόντη
