«ΌΤΑΝ ΚΑΠΟΤΕ είδα να ξεψυχά κάποιος εις τον δρόμον, δεν αισθάνθηκα ούτε φόβον ούτε θλίψιν, ούτε οίκτον και µου έκανε εντύπωση η θηριωδία που υπήρχε μέσα µου»

ΠΟΛΕΜΟΣ του 1940 και η Σύρος ίσως περισσότερο από κάθε άλλο μέρος οφείλει να τιμά την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου ως το μοναδικό νησί της Ελλάδας που έζησε τόσο έντονα τον λιμό που έπληξε τη χώρα.

ΘΡΗΝΗΣΕ 8.000 νεκρούς όταν ο συνολικός πληθυσμός των Κυκλάδων ήταν 65.000 κάτοικοι!

Η ΕΠΙΤΥΜΒΙΑ ΣΤΗΛΗ για τα θύματα της πείνας που ανέγειρε το 1984 ο Δήμος της Ερμούπολης στο κτήμα Χαρτουλάρη, υπενθυμίζει το σκληρό πρόσωπο του πολέμου του 1940 που αποδεκάτισε το νησί μας.

78 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ και οι μαρτυρίες είναι πολλές και συγκλονιστικές.  Έγιναν σημείο αναφοράς  μελετών, ερευνών, ιστορικών βιβλίων, μυθιστορημάτων.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ του Γιάννη Ροσσουνέλου «Το νησί που ερωτεύτηκε ο θάνατος» είναι μια μυθοπλασία που στηρίζεται όμως σε πραγματικές μαρτυρίες ανθρώπων της  Κατοχής.

 Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ιστορίας -λάτρης της Σύρου -Χρήστος Λούκος, αναφέρει χαρακτηριστικά «τους τρεις πρώτους μήνες του 1942 πέθαναν 1.012 Ερμουπολίτες, δηλαδή 3-4 φορές περισσότεροι από όσους πέθαιναν όλον τον χρόνο σε ομαλές περιόδους».

ΟΛΟΖΩΝΤΑΝΗ η περιγραφή της εικόνας του νησιού μας  μόλις ανακοινώθηκε ο πόλεμος από τον Δημήτρη Σπανομανώλη, (γιος του Μικρασιάτη συγγραφέα Χρ. Σπανομανώλη):

« ΌΤΑΝ ΚΗΡΥΧΘΗΚΕ ο πόλεμος, ήμουν 8 ετών και πήγαινα στο δημοτικό σχολείο. Στις 28 Οκτωβρίου του 1940 ξυπνήσαμε από τις σειρήνες… Ιταλικά στρατεύματα στη Σύρο, απεφάσισαν να εξοντώσουν τους Ορθόδοξους κατοίκους της Ερμούπολης που ήταν περίπου 25.000 και η Σύρα να μείνει μόνο στους Καθολικούς, που ήταν περίπου 7.000. Οι Καθολικοί δεν ήθελαν αυτή την κατάσταση, ήταν στην συντριπτική τους πλειοψηφία Έλληνες, αισθάνονταν Έλληνες και δεν πήγαν με το μέρος των Ιταλών…. Η Ερμούπολη δεν είχε γεωργική παραγωγή .. Το κρύο και η πείνα ήταν αφόρητα. Πολλοί, ελλείψει ξύλων για το τζάκι  κατεδάφιζαν τα σπίτια για να πάρουν τα δοκάρια για κάψιμο. ..Η πείνα ήταν τέτοια που οι άνθρωποι πρήζονταν..»

Η ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΗ μελέτη της Σέιλα Λεκέρ, ξεδιπλώνει «το μουσολινικό όραμα» .

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ προκύπτει ότι στόχος ήταν να αποσπάσουν τις Κυκλάδες από την ηπειρωτική Ελλάδα. Στις Κυκλάδες το κέντρο θα ήταν ένα κομβικής σημασίας νησί, η Σύρος, με την ανθηρή οικονομική και πολιτισμική παράδοσή της.

«ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ απεδείχθη αποτυχημένο. Η τοπική διοίκηση δεν μπορούσε να είναι αυτάρκης. Όταν οι Ιταλοί απαγόρευσαν στις Κυκλάδες τις εξαγωγές στην ηπειρωτική Ελλάδα, στέρησαν από τη Σύρο, ένα νησί με αξιοζήλευτη κατά το παρελθόν βιομηχανική υποδομή, τις πρώτες ύλες..

ΚΑΙ ΕΔΩ προκύπτει ένα άλλο ερώτημα: «Οι ιταλοί στρατιώτες ήταν όπως παρουσιάζονται στο «Μαντολίνο του λοχαγού Κορέλι», (προβλήθηκε πάλι η ταινία την 28η Οκτωβρίου στον ΑΝΤ) οι φιλειρηνικοί που αγαπούν τη μουσική και απεχθάνονται τη βαρβαρότητα;

ΕΙΝΑΙ ΜΥΘΟΣ, λέει η συγγραφέας…. Οι δύο διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες συνεπαγόταν την ύπαρξη διαφορετικών απόψεων για την ίδια πραγματικότητα. Η υποστήριξη της Αντίστασης από την καθολική κοινότητα προς το τέλος του πολέμου υποβάθμισε τις θρησκευτικές εντάσεις. Η Σύρος μετά το τέλος του πολέμου βυθίστηκε στην παρακμή…».

ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ ο  Χρήστος Λούκος αναφέρει τις δημογραφικές, κοινωνικές και ψυχολογικές διαστάσεις της πείνας  δίνοντας απαντήσεις  στο ερώτημα «ποιοι  πέθαναν από την πείνα».

ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΕΙ τις ευθύνες των κατοχικών δυνάμεων, τον τραγικό τρόπο της ανισότητας απέναντι στη ζωή και στο θάνατο, τον πολλαπλασιασμό κρουσμάτων της φυματίωσης, τα ψυχικά τραύματα, τη σοβαρή ανακατανομή του πλούτου.

ΤΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ που αποκαλύπτουν ποιοι επωφελήθηκαν και μετέτρεψαν τις ανάγκες των συνανθρώπων τους σε δικό τους όφελος, και τέλος πώς το σωματικό και ψυχικό αδιέξοδο μετατράπηκε σε έντονη βούληση για ζωή με την θέληση για έρωτα και την αύξηση γάμων και γεννήσεων.

Ο ΛΙΜΟΣ, ανέδειξε, τραγικά πώς η ανισότητα απέναντι στη ζωή, οδηγεί και σε ανισότητα απέναντι και στο θάνατο.

ΑΠΟ ΛΗΞΙΑΡΧΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ επιβεβαιώνεται ότι η πείνα χτύπησε τις ασθενέστερες οικονομικά τάξεις: «Σήμερα ο Γαβριήλ μού είπε πως είδε να φορτώνουν τους νεκρούς από το νεκροτομείο. Γέροι και νέοι, γυναίκες και άντρες, οι περισσότεροι γυμνοί, φορτώνονται ανάκατα, τρομαχτικοί στην όψη

ΣΗΜΕΙΩΝΕΙ ο κ. Λούκος:  «Μια σαφής ανισότητα απέναντι στο θάνατο που φαίνεται και από την έντονη παρουσία των υποβαθμισμένων συνοικιών.

ΤΟ ΣΚΗΝΙΚΟ δεν είναι διαφορετικό στην Άνω Σύρο: επτά στους 39 θανόντες τον Ιανουάριο του 1942 δηλώνονται ως εργατικοί και οι περισσότεροι είναι μικρής σχετικά ηλικίας.. Φτωχοί, επομένως, που φαίνεται ότι επλήγησαν για τους ίδιους σχεδόν λόγους µε τους Ερμουπολίτες: ανεργία, ένδεια…

ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ότι ήταν καθολικοί δεν φαίνεται να τους βοήθησε. Ίσως ένα τμήμα του πληθυσμού της Άνω Σύρου κατείχε κάποια αγροτεμάχια ή είχε συγγενείς  στα  χωριά, και μπόρεσε να αποφύγει τους πολλούς θανάτους που υπέστησαν οι στερημένοι από τέτοιες αντισταθμίσεις συμπολίτες τους στην Ερμούπολη….

…ΟΙ ΘΑΝΑΤΟΙ έγιναν επιλεκτικοί για τις πολύ μικρές ηλικίες και, κυρίως, για τους εφήβους και τις ηλικίες 20-30 ετών, που θερίζονταν από τη φυματίωση.».

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ των κατοίκων εύγλωττη η  μαρτυρία του αντιπροσώπου τού Διεθνούς Σταυρού στην Ελλάδα: «… Οι κάτοικοι Σύρου ετηλεγράφησαν εις Αθήνας «αποστείλατε σίτον ή φέρετρα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ που καθηλώνουν: «Ντυμένοι σε κουρέλια µε πρόσωπα χλωμά, περισσότερο πεθαμένοι παρά ζωντανοί, σέρνουν οι δυστυχισμένοι αυτοί άνθρωποι τα βήματά τους εδώ και εκεί άσκοπα, γυρεύοντας κάποια τροφή, σαν τα πειναλέα ζώα…

ΠΑΙΔΑΚΙΑ και γριές μαζεύουν από την άσφαλτο τα χαρουποκούκουτσα που κάποιοι άλλοι «ευτυχέστεροι» σκόρπισαν στο δρόμο.

«ΣΚΟΥΠΙΔΙΑ» δεν υπάρχουν σήμερα πια. Κάθε σωρός απορριμμάτων είναι κι ένα ανεξερεύνητο πέλαγος ευτυχίας, ανεξάντλητη πηγή θρεπτικών ουσιών: μιας λεμονόκουπας, ενός σπανακόφυλλου, μαρουλόφυλλου ή ψαροκόκαλου.

ΠΡΟΧΘΕΣ ένα παιδάκι βουτηγμένο σ’ ένα σωρό σκουπιδιών είχε μαζέψει ένα τενεκεδάκι γεμάτο κόκκαλα.. Το ρώτησα γιατί μαζεύει τα βρώμικα σκουπίδια. Και µου απάντησε θριαμβευτικά: «Εμείς  βράζουμε αυτά τα κόκκαλα και ξέρετε τι ωραία σούπα κάνουνε;».

ΜΕΡΙΚΑ τετραγωνικά μέτρα λαχανικά που έχω σπείρει είναι πια ξένο περβόλι. Ο καθένας μπαίνει μέσα και παίρνει ό,τι του γουστάρει… Ένας ολόκληρος λαός επαιτεί»

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ, όπως είναι γνωστό, υπήρξαν και προκλητικά παραδείγματα πλουτισμού. Άτομα που κέρδισαν από τη μαύρη αγορά.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΙ στο ημερολόγιό του ο Χρ. Χρηστίδης: «Υπάρχουν και οι λίγοι που θησαυρίζουν. Κάνουν προμήθειες ή εργολαβίες, ή  καταγίνονται µε το λαθρεμπόριο τροφίμων.

ΑΥΤΟΙ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ µια τάξη που διαμορφώνεται τώρα... Στα κέντρα, στα εστιατόρια, βλέπει κανένας όλο καινούρια μούτρα.

ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ του διακινούμενου, µέσω της ανεπίσημης αγοράς, εμπορίου περιέρχεται στα χέρια λίγων μεγάλων μαυραγοριτών, οι οποίοι, στηριζόμενοι στην ανοχή ή και µε τη συνεργασία των αρχών κατοχής, σχημάτισαν πολύ μεγάλες περιουσίες µε τραγικές συνέπειες για τους συμπολίτες τους. (χαρακτηριστική η ελληνική ταινία που προτάθηκε για όσκαρ «Ξυπόλυτο Τάγμα»)

ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ που μαζί µε άλλα το μεταπολεμικό κράτος, για τις δικές του σκοπιμότητες, δεν θέλησε να τα εξιχνιάσει και να τιμωρήσει τους ενόχους των, αν και πολλοί από αυτούς ήταν δακτυλοδεικτούμενοι..

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΤΥΧΗ ΤΩΝ ΔΟΣΙΛΟΓΩΝ, θα μπορούσε να αναφερθεί ενδεικτικά το παράδειγμα της Σύρου:

 ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΟ ότι στη Σύρο, παραπέμφθηκαν, αμέσως μετά την απελευθέρωση, εκατοντάδες άτομα, ορθόδοξοι και καθολικοί, για να δικαστούν µε την κατηγορία ότι συνεργάστηκαν µε τους κατακτητές.

ΣΧΗΜΑΤΙΣΤΗΚΑΝ δικογραφίες και κάποιοι πράγματι δικάστηκαν και καταδικάστηκαν.

ΟΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΙ, αθωώθηκαν µε δικαστικές αποφάσεις και, κυρίως, µε βουλεύματα.

ΠΟΛΛΟΙ ΑΠ’ ΑΥΤΟΥΣ ίσως να είχαν κατηγορηθεί άδικα άλλοι όμως, που αθωώθηκαν από το μετακατοχικό κράτος, είχαν πράγματι συνεργαστεί µε τους Ιταλούς και τους Γερμανούς.

 Η ΕΝΑΡΓΗ ΑΝΑΦΟΡΑ του δράματος – με αφορμή τον εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου- αποτελεί αναπόσπαστο ιστορικό κομμάτι μας.

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ αναμόχλευση παθών, αλλά από τις βασικές προϋποθέσεις της αυτογνωσίας µας.

ΑΠΟΒΛΕΠΕΙ στην ανάδειξη των καταστάσεων που καθόρισαν, στην κρίσιμη εκείνη περίοδο, τις συμπεριφορές ατόμων και κοινωνικών ομάδων.

ΑΞΙΖΕΙ να ανακαλούμε  – περιτριγυρισμένοι βεβαίως από τα μοναδικά νεοκλασικά τής Ερμούπολης, δείγματα μια φορά κι έναν καιρό πλούτου και ακμής – το δράμα της και τον τιτάνιο αγώνα των συμπατριωτών μας να διατηρήσουν συνεκτική τη συλλογική μνήμη στα χρόνια της περιφρόνησης, της πείνας και των θανάτων.

ΝΙΩΘΟΥΜΕ ΕΥΓΝΩΜΟΣΥΝΗ, τιμή και χρέος απέναντι στο ηρωικό πάνθεον που αγγίζει κάθε σπίτι του νησιού μας διότι το συγκροτούν οι παππούδες μας, οι άνθρωποι της διπλανής μας πόρτας.

Ο ΧΡΟΝΟΣ δεν έχει αμβλύνει τη μνήμη. Γίνεται φάρος ελπίδας και φωτίζει την πορεία, την επιβίωση και τη συνέχειά μας.