«Έτσι είναι αν έτσι νομίζετε»

του Λουΐτζι Πιραντέλλο

σε σκηνοθεσία Γιάννη Δεσύπρη

 

ΘΕΑΤΡΟ ΑΠΟΛΛΩΝ
Ερμούπολη, Σύρος
29/7-1/8/2019

 

Της Θεατρολόγου και συγγραφέως

Δρ Ευτυχίας Νικολακοπούλου

Το « Έτσι είναι… αν έτσι νομίζετε» είναι μια ιδιοφυής και ποιητική σάτιρα του Λουΐτζι Πιραντέλλο,  γεμάτη οίκτο για την αδυναμία του ανθρώπου να απαντήσει στο εξής ερώτημα: Ποια είναι η αλήθεια; Παίχτηκε για πρώτη φορά στο Μιλάνο, στο Θέατρο Ολύμπια το 1917.

Στο πλαίσιο του πολιτιστικού προγράμματος του Δήμου Σύρου – Ερμούπολης, «Σύρος Πολιτισμός 2019», η θεατρική παράσταση πραγματοποιήθηκε από τον Θεατρικό Όμιλο Σύρου «Ο Σουρής» στο θέατρο Απόλλων.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα και την παράσταση

Ο Λουΐτζι Πιραντέλλο είναι ένας Σικελός συγγραφέας. Γεννήθηκε στην Αγριτζά το 1867. Τα γραπτά του χαρακτηρίζονται από απαισιοδοξία, και συχνά είναι στοιχειωμένα από το θάνατο. Αντλώντας από τα παραδείγματα της ζωής του ή διαβάζοντας τα διάφορα γεγονότα, θα αμφισβητήσει το πρόβλημα του ανθρώπινου προσώπου, τη συνοχή του, την αδυναμία να το πιάσει στο σύνολό του. Είναι ίσως  ο σημαντικότερος σύγχρονος Ιταλός θεατρικός συγγραφέας και νομπελίστας. Το « Έτσι είναι γιατί έτσι νομίζετε» είναι από τα σπουδαιότερα θεατρικά του έργα. Το συνέγραψε σε μία οδυνηρή εποχή για εκείνον, το 1917, μετά τον θάνατο της μητέρας του και την αποκάλυψη της διανοητικής ασθένειας της γυναίκας του.

Το συγκεκριμένο θεατρικό είχα την τύχη να παρακολουθήσω στο θέατρο «Απόλλων» της Σύρου, σε σκηνοθεσία του Γιάννη Δεσύπρη. Το έργο διαδραματίζεται σε μία πόλη στην οποία κύρια ασχολία των κατοίκων είναι το κουτσομπολιό. Μια παρέα γειτόνων προσπαθεί απελπισμένα να συγκεντρώσει πληροφορίες για τον άντρα, την μυστήρια γυναίκα που τον συνοδεύει και την πεθερά του οι οποίοι μετακόμισαν πρόσφατα στην πόλη.

Δυο στρατόπεδα αντιτίθενται το ένα στο άλλο. Το ένα  εκπροσωπεί τους οπαδούς της κυρίας Φρόλα και το άλλο, εκείνους που υπερασπίζονται τον κ.  Πόντσα. Ένα φρικτό κλίμα δημιουργείται αφόρητο από την αδιάκριτη περιέργεια όλων. Ο κ. Πόντσα και η κυρία Φρόλα παρέχουν αληθοφανείς εξηγήσεις για να υποστηρίξουν την εκδοχή των γεγονότων, αλλά η Κοινότητα της πόλης απαιτεί να ξέρει τι να υποθέσει και να της πουν ποιος λέει την αλήθεια.  Ο Λαμπέρτο Λαυντίσι, ο εκλογικευτής του έργου, ενθαρρύνει όλους να δουν καθαρά, ενώ στηρίζει  και τις δύο εκδοχές, γεγονός που καθιστά την κατάσταση παράλογη και τεταμένη. Ο  Πόνζα τον ρόλο του οποίου ενσαρκώνει ο σκηνοθέτης-ηθοποιός Γιάννης Δεσύπρης, πιστεύει ότι έχει χάσει τη γυναίκα του, τη Λίνα, και ζει πια με τη Σοφία, τη δεύτερη γυναίκα του. Η πρώην πεθερά του (Βέρα Ευθυμίου), η κυρία Φρόλα, έχοντας υποστεί ισχυρή κατάπληξη από το θάνατο της κόρης της, νομίζει ότι η δεύτερη γυναίκα του Πόνζα, η Σοφία, είναι η κόρη της. Είναι, όμως, έτσι τα πράγματα ή μήπως η αλήθεια της κυρίας Φρόλα είναι διαφορετική; Μήπως το ευαίσθητο νευρικό σύστημα του Πόνζα αναγκάζει την κυρία Φρόλα και την κόρη της να υιοθετήσουν ρόλους που ο ίδιος ο Πόνζα έχει επιβάλει, ότι δηλαδή η Λίνα δεν είναι η Λίνα αλλά η Σοφία και η κυρία Φρόλα δεν είναι η νυν αλλά η πρώην πεθερά του Πόνζα; Έτσι ο καθένας τους παρουσιάζει τελείως διαφορετικές εκδοχές τόσο για την ταυτότητα της γυναίκας όσο και για την διανοητική κατάσταση των δύο ηρώων. Έτσι οι γείτονες μπαίνουν στη διαδικασία να καταλάβουν την αλήθεια, την «αντικειμενική αλήθεια» όπως αναφέρουν. Τελικά η πραγματικότητα δεν αποκαλύπτεται πότε γιατί μπορεί και να μην υπάρχει.

Το βασικό θέμα του έργου είναι η έντονη  επιθυμία σε βαθμό εμμονής των ανθρώπων να μάθουν ποιος πραγματικά είναι ο διπλανός τους χωρίς οι ίδιοι να ξέρουν τον ίδιο τους τον εαυτό και εν τέλει να του προσάψουν μία «ταμπέλα», μία ταυτότητα που θεωρούν εκείνοι σωστή. Όμως, δεν είμαστε ένα πρόσωπο, ένα όνομα, ένα επάγγελμα, ή ένας κοινωνικός ρόλος. Ο Πιραντέλλο τονίζει ότι «είμαστε γεγονότα».  Αυτός είναι και ο λόγος που τελικά επιλέγεται να μην αποκαλυφθεί η ταυτότητα της μυστήριας γυναίκας γιατί η ίδια είναι πολλά πρόσωπα και ο καθένας επιλέγει με ποιο από αυτά θα την χαρακτηρίσει. Με αυτό τον τρόπο θα ικανοποιήσει την νοσηρή περιέργειά του που τον ωθεί να εισβάλει στην προσωπική της ζωή.

Η υποκειμενικότητα της αλήθειας είναι επίσης ένα από τα θέματα του έργου. Ο κάθε ήρωας προσπαθεί να αποδείξει την δική του αλήθεια την οποία πιστεύει ακράδαντα. Όμως δεν υπάρχει απόλυτη αλήθεια γιατί οι παράγοντες που την ορίζουν είναι αμέτρητοι. Επιπλέον, ο καθένας ζει στην δική του πραγματικότητα που είναι φτιαγμένη σύμφωνα με την ταυτότητα που θεωρεί εκείνος ότι έχει. Έτσι και στο έργο η πεθερά υποστηρίζει τη δική της αλήθεια και ο άντρας υποστηρίζει τη δικιά του. Παρόλα αυτά και οι δύο συνυπάρχουν ικανοποιημένοι. Επομένως η αλήθεια είναι στην ουσία «η ανάγκη να εξαπατούμε αδιάκοπα τον εαυτό μας δημιουργώντας μια πραγματικότητα, μια για τον καθένα και ποτέ την ίδια για όλους, που αποδεικνύεται κάθε τόσο μάταιη και φανταστική», όπως αναφέρει και ο ίδιος ο συγγραφέας.

Συνοψίζοντας, το έργο «Έτσι είναι αν έτσι νομίζετε» αποτελεί αριστούργημα του Πιραντέλλο που εμπλέκει την σάτιρα με την φιλοσοφία. Αναδεικνύει την πολυπλοκότητα του χαρακτήρα του ανθρώπου και την αβεβαιότητα της αλήθειας. Παράλληλα, κατακρίνει την αδιακρισία της κοινής γνώμης απέναντι σε οτιδήποτε θεωρείται καθιερωμένο.

Η εμφάνιση του θεάτρου του παραλόγου

Ο Λουΐτζι Πιραντέλλο με τον Αλφρέντ Ζαρρύ επηρεάστηκαν  από τον υπερρεαλισμό και τον υπαρξισμό. Τα έργα τους δεν ασχολούνται με τα ηθικά ζητήματα αλλά με την ανθρώπινη κατάσταση και την προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει βαθύτερα ζητήματα όπως ο θάνατος και η ματαιότητα της ζωής. Μέσα σε αυτά τα έργα η καθημερινότητα αντιμετωπίζεται απαισιόδοξα.

Το θέατρο του Πιραντέλλο δεν ακολουθεί τα παραδοσιακά στοιχεία και δεν αποδέχεται τον ρεαλισμό. Βασίζεται απολύτως στη φαντασία και στο όνειρο. Οι θεατές παρακολουθούν τα γεγονότα χωρίς να κατανοούν απολύτως το νόημα. Οι διάλογοι των έργων δεν ακολουθούν τη λογική παρότι χρησιμοποιούνται κλισέ φράσεις. Πολλές φορές οι νόμοι της φυσικής καταρρίπτονται. Όλο το έργο κινείται γύρω από μια πράξη που επαναλαμβάνεται. Τον Πιραντέλλο ακολούθησαν οι χαρακτηριστικότεροι συγγραφείς του θεάτρου του παραλόγου Ιονέσκο, Μπέκετ και Ζενέ.

Η γνώμη μου

Επικεντρωμένη γύρω από την σχετικότητα της αλήθειας, αυτή η θεατρική παράσταση  έχει μια αδιαμφισβήτητη φιλοσοφική σημασία. Δεν γνωρίζω αν αυτή ήταν η πρόθεση του Πιραντέλλο, αλλά το έργο φαίνεται να έχει ένα διδακτικό ρόλο: να δείξει στο θεατή ότι δεν υπάρχει μια απόλυτη, καθορισμένη αλήθεια, αλλά αρκετές, ειδικά για κάθε άτομο ξεχωριστά. Καταγγέλλει αρκετά ανθρώπινα γνωρίσματα που απέχουν πολύ από το να είναι ιδανικά: την σχιζοφρένεια, τις αδιάκοπες  επιθυμίες των ανθρώπων να μπαίνουν  στη ζωή των άλλων, την πλήξη εκείνων που δεν έχουν τίποτα να κάνουν. Δείχνει με έναν τρόπο μια μέτρια πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης που μερικές φορές δεν είναι κόσμια. Με το άνοιγμα της σκηνής μια μικρή κοινωνία ανθρώπων με μάσκες αγωνιά να μάθει με κάθε τρόπο τι συμβαίνει πραγματικά στο σπίτι των νεοφερμένων γειτόνων τους. Οι πληροφορίες είναι αντικρουόμενες και δημιουργούνται συγκρουσιακοί διάλογοι όπου οι πρωταγωνιστές της ιστορίας καταθέτουν τη δική τους άποψη. Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο, αλλά ο Πιραντέλλο  φαίνεται αποφασισμένος δείξει τη γελοιότητα της κατάστασης.

Η θεατρική παράσταση

Η ηθοποιία ήταν σίγουρα πολύ ανεπηρέαστη. Η θεατρική παράσταση αν και δυσνόητη για τους περισσότερους θεατές, ήταν ενδιαφέρουσα. O σκηνοθέτης Γιάννης Δεσύπρης, επέλεξε τα σκηνικά με τα κουστούμια που αποτέλεσαν ένα πρωτότυπο και δημιουργικό πλαίσιο που μας μετέφερε στις αρχές του 20ου αιώνα σύμφωνα με φόντο της μεσαίας τάξης, τις μάσκες της commedia dell arte. Όλα αυτά χωρίς να αμφισβητήσει  κανείς την ποιότητα του θεατρικού γίγνεσθαι, η οποία ήταν κατά τη γνώμη μου ήταν πολύ προσεγμένη. Οι ηθοποιοί δούλεψαν με συνέπεια για να ετοιμάσουν δύσκολους διαλόγους με ψυχολογικές διακυμάνσεις και λεξιλόγιο, πράγμα το οποίο έγινε αισθητό στη σκηνή.

Απολαύσαμε την ηθοποιία του σκηνοθέτη Γιάννη Δεσύπρη στο ρόλο του ψυχαναγκαστικά φαντασιόπληκτου συζύγου σε μια πρωτότυπη ερμηνεία. Σίγουρα έπαιξε για την αγάπη του θεατρικού παιχνιδιού, και ενσάρκωσε έναν άλλο χαρακτήρα, έγινε άλλος από τον εαυτό του και πίεσε την τέχνη στα όριά της να αποδώσει το έργο ενός μεγάλου Ιταλού συγγραφέα. Στο ρόλο της Φρόλα η ηρωίδα απέδωσε εύστοχα την παράνοια της πεθεράς-μητέρας. Νομίζω ότι χρησιμοποίησε όλες τις δυνατότητες που μπορεί να έχει το θέατρο. Για τους χαρακτήρες που δεν ήταν σε δράση στο παίξιμό τους δεν  υπήρξαν ιδιαίτερα  κενά. Ως θεατρολόγος ξέρω πόσο δύσκολο είναι για κάποιους ηθοποιούς να μην  είναι στο κέντρο της προσοχής για μεγάλο χρονικό διάστημα. Πώς μπορείς να παίζεις χωρίς να πεις τίποτα, χωρίς να τραβήξεις την προσοχή; Το θέατρο δεν είναι απαραίτητα δράση, αλλά αντίδραση, και αυτό ήταν πολύ καλά αντιληπτό στο έργο των ηθοποιών της μικρής κοινωνίας που προσπαθούσαν απεγνωσμένα με τα λόγια αλλά και τις κινήσεις να δουν ποια θέση πρέπει να κρατήσουν.

Υπερασπιστής της τοποθέτησης του Σίγκμουντ Φρόυντ (1856-1939)  για την σχετικότητα της ύπαρξης και της υποκειμενικότητας των απόψεων, ο Πιραντέλλο δεν δίνει καμία εξήγηση στους θεατές, αντίθετα τους αφήνει να δώσουν τη δική τους ερμηνεία μέχρι το τέλος της θεατρικής παράστασης.